Anlamı
ölmek:
'Sırası gelince kendi paylarına düşen can borcunu da ödediler.' -M. Ş. Esendal.
Detaylı Açıklama
Can borcunu ödemek, ölmek anlamına gelir. Söz ölümü doğrudan adlandırmak yerine dolaylı bir yoldan anar. Bir yakının ölümünü haber verirken, eski bir dostu anarken ya da insanın ölümlü olduğunu düşünürken kullanılabilir. Kalıp ölümün nasıl gerçekleştiğini söylemez; hastalık, yaşlılık ya da kaza olabilir. Söz yaşlı birinin ölümü için de, genç yaşta gelen bir ölüm için de kullanılabilir. Bir anma yazısında, bir mezar başında ya da bir aile sohbetinde duyulabilir. Söz bir kişi için kurulabileceği gibi bir topluluk için de kurulabilir: bir kuşağın büyükleri sırayla can borcunu ödedi. Ruhunu teslim etmek, toprak olmak gibi kalıplar da ölümü dolaylı yoldan anlatır. Can borcunu ödemek bunlar arasında ölümü bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gibi sunar.
Örnek Cümleler
- Doksan yaşını aşan dedem, bir bahar sabahı uykusunda sessizce can borcunu ödedi.
- Köyün eski muhtarı da geçen kış can borcunu ödeyince ihtiyar heyetinden kimse kalmadı.
- Uzun yıllar hastalıkla boğuşan öğretmenimiz sonunda can borcunu ödedi; cenazesine bütün mezunları geldi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kalıp, canı insana belli bir süre için verilmiş bir emanet ya da borç gibi düşünür. Ölüm, bu borcun ödenmesi, canın geri verilmesi olarak anlatılır. Borcu ödenen kişi artık yaşamayan kişidir.
Esendal'ın bir cümlesinde bir topluluktan söz edilir: sırası gelince kendi paylarına düşen can borcunu da ödemişlerdir. Burada kalıp birden çok kişinin, sırası geldikçe ölmesini anlatır. Tanıktaki paylarına düşen öbeği, borcun her birine ayrı ayrı düştüğünü gösterir.
Atasözü, her insanın bir gün öleceğini bilerek işlerini buna göre düzenlemesini öğütler. Can borcunu ödemek ise bu ölümün gerçekleştiğini bildirir. Atasözü yaşayanlara yönelik bir öğüt, kalıp ise ölen biri hakkında söylenen bir sözdür.