Anlamı
iradesi dışında gerçekleşmek:
'Elinde olmadan başını kaldırdı ve göz göze gelince de konuşmak zorunda kaldı.' -T. Buğra.
Detaylı Açıklama
Elde olmamak deyimi, bir durumun kişinin iradesi dışında geliştiğini, isteyerek değil mecburen ya da kendiliğinden ortaya çıktığını anlatır. Buradaki "el" denetim ve irade duygusunu temsil eder; kişinin elinde değilse, o olay üzerinde tam hükmü yoktur. Deyim günlük hayatta hem duygusal tepkiler hem de beklenmedik davranışlar için çok sık kullanılır. İnsan bazen istemeden ağlar, güler, bakar ya da konuşur; işte bu tür anlar deyimin doğal alanıdır. Ayrıca insanın sonradan açıklama yapma ihtiyacı duyduğu davranışlarda da yumuşatıcı bir rol oynar. Böylece hem içtenliği hem de çaresizliği aynı anda taşıyan bir ifade hâline gelir. Kısacası elde olmamak, insanın iradesiyle kontrol edemediği tepki ve gelişmeleri anlatan çok canlı ve yaygın bir deyimdir.
Örnek Cümleler
- Onu yıllar sonra görünce heyecanlanması elde olmamak gibi bir şeydi gerçekten.
- Acı haberi duyunca gözlerinin dolması elde olmamak hâline dönüşmüştü bir anda.
- İnsan bazen böyle sahnelerde gülmemek istese de elde olmamak yüzünden zorlanır.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Her zaman değil; daha çok anlık, içten gelen ve kontrolü zor tepkiler için kullanıldığında doğal kabul edilir. Bilinçli davranışlarda aynı kolaylığı sağlamaz ve sorumluluğu tümden silmez.
Ağlama, gülme, heyecanlanma, bakakalma ve beklenmedik tepki verme gibi duygusal yoğunluğu yüksek anlarda daha çok duyulur. Çünkü irade bu anlarda zayıflayabilir ve tepki öne geçebilir.
Çünkü insanlar sık sık kendi kontrolünü aşan küçük tepkiler yaşar. Deyim bu ortak deneyimi sade, anlaşılır ve inandırıcı biçimde karşılar; bu yüzden kolay benimsenir toplum içinde.