Deyim

Elde (elinde) Olmamak Ne Demek?

Anlamı

iradesi dışında gerçekleşmek:
'Elinde olmadan başını kaldırdı ve göz göze gelince de konuşmak zorunda kaldı.' -T. Buğra.

Detaylı Açıklama

Elde olmamak, iradesi dışında gerçekleşmek anlamındadır. Sözlük kalıbı elinde olmamak biçimiyle de verir; iyelikli biçim, durumun kime ait olduğunu gösterir: benim elimde değil. Kalıp bir davranışın ya da bir olayın kişinin isteğine bağlı olmadan gerçekleştiğini anlatır; bir dış etken de buna yol açabilir. Zarf-fiil biçimiyle bir davranışı niteleyebilir: elinde olmadan güldü, elinde olmadan ağladı. Kalıp bir özür olarak da kullanılabilir: kusura bakma, elimde değildi. İrade dışı olan bir gülme, bir gözyaşı, bir öfke, bir unutkanlık ya da bir gecikme olabilir. Kalıp resmî dilde bir duyuruda da geçer: elde olmayan sebeplerle. İyelik eki kişiye göre değişir: elimde, elinde, elimizde olmadan. Elde sözü burada kişinin denetimini düşündürür; elde olmayan, bu denetimin dışında kalandır. Tanım bu durumun kişiyi sorumluluktan kurtarıp kurtarmadığını söylemez.

Örnek Cümleler

  1. Arkadaşının şaşkın hâlini görünce ciddi toplantının ortasında elinde olmadan güldü.
  2. Havalimanında bekleyen yolculara uçuşun elde olmayan sebeplerle iki saat ertelendiği duyuruldu.
  3. Yıllar sonra eski evinin önünden geçen yaşlı adam, elinde olmadan ağlamaya başladı.

Diğer Deyimler ve Atasözleri

Sıkça Sorulan Sorular

Cümle şöyledir: Elinde olmadan başını kaldırdı ve göz göze gelince de konuşmak zorunda kaldı. Kalıp burada iyelikli ve zarf-fiil biçimindedir; başını kaldırmanın kişinin iradesi dışında olduğunu anlatır. Bu istemsiz hareket, ardından gelen göz göze gelişi hazırlar.

Hesapta olmamak, daha önce düşünülen şeylerin dışında olmaktır; bir planı, bir beklentiyi aşan durumu anlatır. Elde olmamakta ölçü bir plan değil, iradedir. Biri öngörünün, öteki isteğin dışında kalanı adlandırır.

Bu atasözü, insanın alnına yazılmış olan şeylerin önlenemeyeceğini söyler. Elde olmayan bir olay da kişinin isteğiyle değiştirilemez. Atasözü bunu yazgıya bağlar; kalıp ise yalnız olayın iradenin dışında kaldığını söyler.