Anlamı
1) ilk kez yeni bir şey yaratmak:
'Nihayet, yaza çize ilk satırı üç nokta ile başlayan yeni bir tarz icat ettim.' -Y. Z. Ortaç. 2) bir şeyi gerçekmiş gibi göstermek:
'Çok durduğumdan şüphelenmesinler diye uydurma bir tamir icat ettim.' -A. Gündüz.
Detaylı Açıklama
İcat etmek deyimi, ilk anlamında daha önce var olmayan yeni bir şeyi bulmak, geliştirmek ve ortaya koymak demektir. Bu anlamda yaratıcılık, yenilik ve zihinsel üretim öne çıkar. Ancak deyimin ikinci bir yönü daha vardır: Kişi bazen gerçekten olmayan bir şeyi uydurur, mazeret veya düzenek kurar ve buna da “icat etmek” denir. Bu ikinci kullanım hafif alay ya da eleştiri taşır. Dolayısıyla söz, bağlama göre hem övgü hem sitem ifade edebilir. Bilim, teknik ve sanat alanlarında bir buluşu anlatırken olumlu; gündelik hayatta bahane, kurgu veya numara üretildiğinde eleştirel bir anlam kazanır. Cümlede geçtiğinde, zihnin bir şey ortaya koyduğu her durumda kullanılabilir. Kısacası icat etmek, hem yaratıcı buluşu hem de uydurulmuş çözümü anlatabilen çift yönlü, canlı ve çok işlek bir deyimdir.
Örnek Cümleler
- Genç mühendis, enerji tasarrufu sağlayan yeni bir sistem icat etmeyi planlıyordu.
- Geç kaldığını açıklamak için yine kimsenin inanmadığı bir hikâye icat etti.
- Yazar, dilde bambaşka bir ritim icat edebilmek uğruna yıllarca uğraştı sabırla.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü bir yanda gerçek yenilik ve buluş vardır, öte yanda olmayan şeyi uydurmak. Bağlam, bunun yaratıcı bir keşif mi yoksa inandırıcılığı zayıf bir kurgu mu olduğunu belirler ve sözün tonunu tamamen değiştirir.
Çünkü insanlar yeni üslup, çözüm, yöntem, mazeret ve anlatı da icat edebilir. Deyim, zihnin yeni bir şey kurduğu her alana esnek biçimde yayılabilir ve yalnız teknik alanla sınırlı kalmaz.
Gündelik dilde çoğu zaman bahane uydurma veya gereksiz yenilik çıkarma anlamı daha sık duyulur. Buna karşılık bilim ve sanat bağlamında övgü değeri taşıyan ciddi bir kullanım da vardır.