Anlamı
hava kararmak:
'Akşamdı, ortalığa hafif bir karanlık çökmüştü.' -R. N. Güntekin. 'Tekrar ana yola geldiğim zaman karanlık basmıştı.' -S. F. Abasıyanık.
Detaylı Açıklama
Karanlık basmak deyimi, havanın kararmaya başlaması, akşamın çökmesi anlamına gelir. Güneşin batmasıyla birlikte ortamın ışığını yitirmesi ve gecenin yaklaşmasını ifade eder. Deyimdeki karanlık sözcüğü ışık yokluğunu, basmak ise bu durumun üzerine gelip kaplamak eylemini simgeler. Karanlığın basmak fiiliyle birleşmesi, gecenin sanki bir güç gibi etrafı sardığı imgesini yaratır. Hem gerçek anlamda havanın kararması hem de mecazi olarak bir ortamın kasvetli ve umutsuz hâle gelmesi durumunda kullanılır. Edebî metinlerde atmosfer yaratmak ve gerilim oluşturmak amacıyla sıkça tercih edilen bu deyim, doğanın günlük döngüsünü betimleyen yaygın bir ifadedir. Eski dönemlerde yapay aydınlatma imkânlarının sınırlı olması nedeniyle karanlığın basması günlük hayatı doğrudan etkilerdi. İnsanlar işlerini bırakır, yolcular konaklama yeri arardı. Bu tarihî gerçeklik deyimin dildeki yerini pekiştirmiştir.
Örnek Cümleler
- Dağ yolunda karanlık basınca yolcular yakındaki küçük bir hana sığındı.
- Ormanın içinde karanlık bastı ve geri dönüş yolunu bulmak iyice zorlaştı.
- Karanlık basmadan bir an önce eve dönmeliyiz, bu yollar gece çok tehlikeli.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bu deyim, havanın kararmaya başlaması ve akşamın çökmesi anlamına gelir. Güneşin batmasıyla birlikte ortamın ışığını yitirmesini ve gecenin yaklaşmasını ifade eden yaygın bir doğa betimlemesidir.
Basmak fiili, karanlığın sanki bir güç gibi üzerine gelip etrafı kaplamasını simgeler. Bu imge sayesinde gecenin pasif değil aktif bir biçimde ortamı sardığı ve ışığın yerini aldığı çarpıcı biçimde anlatılır.
Mecazi anlamda bir ortamın kasvetli, umutsuz ve karanlık hâle gelmesi durumunu ifade eder. Bir toplumda baskı döneminin başlaması veya kişinin hayatında zor zamanların gelmesi bağlamında da tercih edilen güçlü bir ifadedir.