Anlamı
utanmış olmak:
'Bu tekdir karşısında mahcup kalmak şöyle dursun, geniş geniş güldü.' -H. R. Gürpınar.
Detaylı Açıklama
Mahcup kalmak, utanmış olmak, bir durum karşısında mahcubiyet duymak, yüzü kızarmak anlamına gelir. Mahcup, Arapça kökenli bir kelime olup utanmış, sıkılmış anlamlarını taşır. Deyim, kişinin bir hata yapması, beklenmedik bir durumla karşılaşması veya iltifat alması sonucu utanç duymasını ifade eder. Mahcup kalmak her zaman olumsuz bir durum değildir; bazen aşırı iltifat veya beklenmedik bir iyilik karşısında da mahcup kalınabilir. Günlük hayatta bir toplantıda yanlış bilgi vermek, birinin hediyesine karşılık verememek veya toplum içinde küçük düşürülmek mahcup kalma durumlarına örnektir. Deyim, kişinin sosyal ortamlarda yaşadığı utanç ve sıkılma hissini yansıtır. Türk toplumunda utanma duygusu önemli bir sosyal düzenleyici olarak kabul edilir ve mahcup kalmak bu düzenlemenin dilsel ifadesidir.
Mahcup Kalmak Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Bu tekdir karşısında mahcup kalmak şöyle dursun, adam hiç oralı olmadı ve geniş geniş güldü.
- Hediyesine karşılık veremeyince gelen misafirin karşısında mahcup kaldım, çok utandım.
- Toplantıda yanlış rakamlar verince herkesin önünde fena hâlde mahcup kaldı.
Kökeni ve Hikayesi
Arapça 'hicab' (perde, örtü, utanma) kökünden türeyen 'mahcub' kelimesinden gelir. Utanma duygusu yüze çekilen bir perde gibi tasavvur edilmiş ve bu kökten türemiştir. Osmanlı edebiyatında ve sosyal hayatında yaygın olarak kullanılmıştır.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çok yakın anlamlıdırlar. Utanmak daha genel ve günlük bir ifadedir. Mahcup kalmak daha edebi ve ağırbaşlı bir kullanıma sahiptir, ayrıca sosyal bir duruma bağlı utanmayı vurgular. Utanmak iç bir duygu, mahcup kalmak ise toplum içinde yaşanan bir durumdur.
Hayır, bazen olumlu bir bağlamda da kullanılır. Beklenmedik bir iltifat, aşırı cömert bir hediye veya büyük bir iyilik karşısında da kişi mahcup kalabilir. Bu durumda utanç değil, minnet ve sıkılma karışımı bir duygu söz konusudur.
Arapça 'hicab' (perde, örtü, utanma) kökünden türemiştir. Utanma duygusu sanki yüze çekilen bir perde gibi düşünülmüş ve bu kökten 'mahcup' (perdelenmiş, utanmış) sıfatı türemiştir. Osmanlıca yoluyla Türkçeye geçmiştir.