Anlamı
niyetçiden niyet adı verilen fal kâğıdı almak:
'Birisi niyet çeksin de biz de bir lokma bir şey yiyelim diye bekleşiyorlar.' -S. F. Abasıyanık.
Detaylı Açıklama
Niyet çekmek deyimi, niyetçi olarak bilinen kişinin elinde tuttuğu özel kâğıtlardan birini seçmek ve üzerindeki yazılı yorumu alarak okumak anlamında kullanılır. Eski mahallelerin parklarında, sahil kıyılarında ve panayır meydanlarında niyetçi bir tavşan ya da kuş aracılığıyla küçük kâğıtlardan birini seçtirir; bu kâğıdı çekene yorumunu söyletir. Halk eğlencesi ve gelenek kültürünün bir parçası olan bu uygulama deyimde özetlenmiştir. Çekmek fiili burada rastgele seçme, kura çekme anlamı taşır. Edebiyatta da semt panayırı, mahalle çocukları, kalabalık akşamüstü sahneleri tasvir edilirken niyet çekme anları sıkça yer alır. Bugün de pek çok şehirde bu gelenek farklı biçimlerde sürmektedir. Halk eğlence kültürünün mahalle ve sokağa yansıyan canlı yüzünü taşıyan deyim, Türk gündelik yaşam dilinin kuşaklar arası süreklilik öğelerinden biridir.
Niyet Çekmek Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Çocukluğumda her cumartesi sahile gider ve niyetçinin tavşanından niyet çekerdik.
- Düğün öncesi mahalle kadınları bir niyetçi çağırtmış, sırayla niyet çekiyorlardı.
- Birisi niyet çeksin de biz de bir lokma bir şey yiyelim diye beklediler.
Kökeni ve Hikayesi
Niyet kelimesi Arapça kökenli olup içten gelen amaç anlamındadır. Çekmek Türkçede kura veya rastgele seçim anlamı taşır. Halk eğlencesindeki niyetçi geleneğinden doğmuş, yüzyıllar içinde mahalle kültürünün bir parçası olmuştur.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bazı semtlerde ve özellikle sahil bölgelerinde hâlâ canlıdır. Geleneksel niyetçiler azalsa da panayır ve festivallerde benzer uygulamalar görülmektedir. Çocuklar için renkli bir eğlence, yetişkinler için nostaljik bir hatırlama vesilesidir. Bazı yöreler bu geleneği yerel turizm aracı olarak da değerlendirir. Bu sayede deyim yalnızca dilde değil sokak hayatında da yaşamaya devam eder.
Sait Faik'in mahalle ve sahil hikâyelerinde, Kemalettin Tuğcu'nun çocuk romanlarında, eski semt tasvirlerini içeren denemelerde sıkça karşımıza çıkar. Yazarlar bu sahneleri çoğu zaman bir dönemin gündelik yaşamını yansıtmak için kullanır. Niyet çekme anı, sokak kültürünün, esnafın ve aile dayanışmasının küçük bir kesiti olarak okura tanıdık bir his verir.
İki eylem birbirini takip eder. Önce kişi içinden bir dileği zihninde sabitler, yani niyet tutar. Sonra niyetçinin önündeki kâğıtlardan birini seçer, yani niyet çeker. Üzerindeki yazı yorumlanır ve niyetin sonucu öğrenilir. Bu sıralama bozulursa halk inancına göre yorum geçersiz sayılır. İki deyim böylece tek bir geleneksel ritüelin iki ayrı adımını tanımlar.