Anlamı
bir konuyu, bir kimseyi ele alıp sürekli uğraşmak, diline dolamak:
'Çarşının alaycıları, gevezeleri ... Halil'in yüreğinin yandığını anlayınca onu parmaklarına doladılar, ateşini körüklemeye başladılar.' -M. Ş. Esendal.
Detaylı Açıklama
Parmağına dolamak deyimi, bir konuyu veya kişiyi sürekli ele alıp uğraşmak, diline dolayıp ardı arkası kesilmeyen bir biçimde söz etmek anlamında kullanılır. Memduh Şevket Esendal'ın 'Çarşının alaycıları, gevezeleri Halil'in yüreğinin yandığını anlayınca onu parmaklarına doladılar, ateşini körüklemeye başladılar' cümlesi sözün edebî bir örneğidir. Söz, parmağın etrafına ipliğin defalarca dolanması imgesinden beslenir; konunun sürekli sarmalandığı bir takıntıyı vurgular. Bir aşkı sürekli konuşan dedikoducular, küçük bir hatayı uzun süre dile dolayan eleştirmenler, geçmiş bir olayı bırakmayan kindar kimseler bu deyimin geçtiği bağlamlardır. Türkçenin dedikodu ve takıntı dilini etkili biçimde anlatan bir kalıbıdır. Söz, çağdaş dedikodu ve hedef gözetme dilinin halk arasındaki etkili ve görsel bir karşılığı olarak yaşar.
Parmağına Dolamak Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Eski bir anlaşmazlığı yıllarca parmağına dolamış akraba aile toplantılarında her zaman aynı konuyu açıyordu.
- Sürekli aynı eski meseleyi parmağına dolayan amca konuyu unutmayı reddediyordu, aile büyükleri ona terapist önerdiler, ileride yavaş yavaş takıntısını yenmeye başladı.
- Mahallede dedikodusunu yapmaktan vazgeçmeyen kişi parmağına dolamıştı bir komşusunu, sonunda mahalle muhtarı araya girdi, kötü konuşmanın hem onun hem dedikodu yapanın itibarına zarar verdiğini açıkladı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Dolamak Türkçede bir nesneyi başka bir nesnenin etrafına sürekli olarak sarmayı anlatır; ip dolamak, sargı dolamak gibi kullanımlarda fiilin bu işlevi belirgindir. Halk dili parmağına dolamak kalıbında bu zengin fiille bir konunun zihinde sürekli tekrarlanmasını söze döker; konu sanki parmak etrafına sarılmış gibi devamlı orada kalır. Söz duyumsal olarak takıntının tablosunu zihinde canlı tutar.
İki kalıp aynı kök fiili kullanır ama farklı uzuvlar üzerinden hareket eder. Parmağına dolamak daha çok zihinsel takıntıyı, sürekli düşünmeyi anlatır. Diline dolamak ise sürekli konuşmayı, gündeme getirmeyi söze döker. Halk dili tek fiili iki ayrı uzuv üzerinden işleyerek nüans seçimi sunar; konuşmacı bağlama göre seçim yapar.
Modern psikoloji takıntılı düşünce kalıplarını ruminasyon olarak adlandırır; aynı konuyu sürekli düşünme depresyon, anksiyete gibi sorunlara yol açabilir. Halk dilinin parmağına dolamak kalıbı bu modern psikolojik kavramın köklü bir öncüsüdür; söz takıntılı düşünme kalıplarının sözel bir göstergesi olarak çağdaş ruh sağlığı bilincine kapı aralar.