Büyük ünlü uyumu, Türkçe'nin en önemli ses uyum kurallarından biridir. Bu kural sayesinde kelimelerin içindeki ünlülerin düzenli bir şekilde dizilmesi sağlanır. Bir kelimenin ilk hecesindeki ünlünün kalın veya ince olmasına göre, diğer hecelerdeki ünlüler de aynı sıradan seçilir.

1. Temel Kavramlar

🔶 Kalın Ünlüler

A I O U

Ağzın arkasında çıkarılan sesler

🔷 İnce Ünlüler

E İ Ö Ü

Ağzın önünde çıkarılan sesler

Büyük Ünlü Uyumu Kuralı
  • Bir kelimenin birinci hecesinde kalın ünlü (a, ı, o, u) varsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olur.
  • Bir kelimenin birinci hecesinde ince ünlü (e, i, ö, ü) varsa, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur.

2. Büyük Ünlü Uyumuna Uyan Kelimeler

🔶 Kalın Ünlülü Kelimeler

  • a-dımKALIN
  • a-yakKALIN
  • bo-yun-du-rukKALIN
  • bu-runKALIN
  • dal-gaKALIN
  • du-dakKALIN
  • kır-lan-gıçKALIN
  • ka-palKALIN

🔷 İnce Ünlülü Kelimeler

  • be-şikİNCE
  • bi-le-zikİNCE
  • ge-lin-cikİNCE
  • göz-lükİNCE
  • ü-zen-giİNCE
  • ver-giİNCE
  • yü-zükİNCE
  • kü-peİNCE

3. Büyük Ünlü Uyumuna Aykırı Durumlar

Uyuma Aykırı Türkçe Kelimeler

Bazı Türkçe kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz. Bu kelimeler dilimizde kalıplaşmış ve özel durumlar oluşturur:

anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman

Bu kelimeler ezberlenmelidir!

Alıntı Kelimelerde Uyum Aranmaz

Türkçe'ye başka dillerden geçen kelimeler büyük ünlü uyumuna uymak zorunda değildir:

Arapça Kökenli

  • a-henkUYUMSUZ
  • ha-ki-katUYUMSUZ
  • se-lamUYUMSUZ
  • zi-ya-retUYUMSUZ

Fransızca Kökenli

  • mo-delUYUMSUZ
  • ga-ze-teUYUMSUZ
  • ti-yat-roUYUMSUZ
  • vi-rajUYUMSUZ

Diğer Diller

  • ba-dem (Farsça)UYUMSUZ
  • çi-roz (Yunanca)UYUMSUZ
  • o-to-ma-tik (Yunanca)UYUMSUZ
  • li-mon (Arapça)UYUMSUZ

Birleşik Kelimelerde Uyum Aranmaz

Bitişik yazılan birleşik kelimelerde her parçanın kendi ünlü uyumu vardır, genel bir uyum aranmaz:

açıkgöz (açık + göz), bilgisayar (bilgi + sayar), çekyat (çek + yat), hanımeli (hanım + eli)

4. Büyük Ünlü Uyumuna Girmeyen Ekler

Sabit Kalan Ekler

Aşağıdaki ekler her zaman aynı şekilde yazılır, büyük ünlü uyumuna girmez:

-gil eki (çokluk):
baklagiller, sebzegiller, tarlagiller
-ken eki (zarf-fiil):
çalışırken, okurken, yürürken
-leyin eki (zaman):
akşamleyin, sabahleyin, geceleyin
-mtırak eki (benzerlik):
ekşimtırak, tatlımtırak, acımtırak
-yor eki (şimdiki zaman):
yürüyor, geliyor, gidiyor
-daş (-taş) Eki

Bu ek bazı kelimelerde uyuma girer, bazılarında girmez:

Uyuma Girmeyen:
dindaş, gönüldaş, meslektaş, ülküdaş
Uyuma Giren:
yoldaş, iştaş (nadiren)
-ki Aitlik Eki

Bu ek her zaman "ki" şeklinde yazılır, büyük ünlü uyumuna girmez:

akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki

5. Uyumsuz Kelimelerde Ek Alma

Genel Kural

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kelimenin son hecesindeki ünlüye uyar:

Türkçe İstisnalar + Ek

  • adalet + li = adaletli
  • anne + si = annesi
  • kardeş + lik = kardeşlik
  • şişman + lık = şişmanlık

Alıntı Kelimeler + Ek

  • model + ler = modeller
  • gazete + ci = gazeteci
  • tiyatro + cu = tiyatrocu
  • otomatik + leş = otomatikleş
Özel Durumlar

Bazı alıntı kelimelerde ekler büyük ünlü uyumuna girmez:

idraki, meçhule, mentolde, semboller
Son sesi ince söylenen alıntı kelimeler:

Yazılışında kalın ünlü bulunan ama son sesi ince söylenen kelimeler ince ünlülü ek alır:

alkol → alkolü
hakikat → hakikati
kabul → kabulü
kontrol → kontrolü
saat → saate
sadakat → sadakati
santral → santraller
protokol → protokole

🎯 Mini Alıştırma

Aşağıdaki kelimelerin büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını belirleyin:

  1. kitaplık - Bu kelime büyük ünlü uyumuna uyuyor mu?
  2. gazete - Bu kelime büyük ünlü uyumuna uyuyor mu?
  3. elma - Bu kelime büyük ünlü uyumuna uyuyor mu?
  4. güzellik - Bu kelime büyük ünlü uyumuna uyuyor mu?
  5. çalışırken - "ken" eki uyuma girer mi?

📌 Özet

  • Kalın ünlüler: a, ı, o, u
  • İnce ünlüler: e, i, ö, ü
  • İlk hecenin ünlüsü diğer heceleri belirler.
  • Alıntı kelimeler bu kurala uymaz.
  • Bazı Türkçe kelimeler de istisnadır (anne, elma vb.)
  • -gil, -ken, -leyin, -yor gibi ekler sabit kalır.
  • Ekler son hecenin ünlüsüne uyar.