Birleşik kelimeler, iki veya daha fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşur. TDK kurallarına göre bazı birleşik kelimeler ayrı yazılır. Bu rehberde ayrı yazılan birleşik kelimelerin kurallarını ve örneklerini bulacaksınız.

1. Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşikler

Etmek, Olmak Yardımcı Fiilleri

Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimesinde herhangi bir ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılır:

alt etmek, arz etmek, azat etmek, dans etmek, el etmek, göç etmek, ilan etmek, kabul etmek, kul etmek, kul olmak, not etmek, oyun etmek, söz etmek, terk etmek, var olmak, yok etmek, yok olmak
Dikkat: Ses Değişimi Olanlar Bitişik

Ses düşmesi veya türemesi olan fiiller bitişik yazılır:

kaybolmak (kayıp olmak), hissetmek (his etmek), reddetmek (ret etmek), affetmek (af etmek)

2. Hayvan Türlerinin Adları

Anlam Değişikliğine Uğramayan Hayvan Adları

Hayvan türlerinden birinin adıyla kurulan ve anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Balık Türleri:
acı balık, ada balığı, ateş balığı, bıyıklı balık, dil balığı, dikenli balık, fulya balığı, horozbina balığı, inci balığı, kedi balığı, kılıç balığı, köpek balığı, kurbağa balığı, lüfer balığı, melek balık, okul balığı, pisi balığı, tekir balığı, ton balığı, uçan balık, yılan balığı
Kuş Türleri:
ardıç kuşu, arı kuşu, çalı kuşu, deve kuşu, dikkuyruk kuşu, engerek kuşu, muhabbet kuşu, saka kuşu, saz kuşu, serçe kuşu, tarla kuşu, turaç kuşu, yağmur kuşu
Böcek Türleri:
ağustos böceği, ateş böceği, cırcır böceği, ev böceği, hamam böceği, ipek böceği, kışlık böcek, toprak böceği, uçuç böceği, uğur böceği, yazlık böcek
Diğer Hayvanlar:
Ankara kedisi, Ankara keçisi, at sineği, bal arısı, Beç tavuğu, dağ keçisi, dağ tavuğu, deniz yılanı, fındık faresi, Van kedisi, Pekin ördeği, tarla faresi

3. Bitki Türlerinin Adları

Anlam Değişikliğine Uğramayan Bitki Adları

Bitki türlerinden birinin adıyla kurulan ve anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Ot Türleri:
ayrık otu, beşparmak otu, çörek otu, eğrelti otu, güzelavrat otu, kelebek otu, ökse otu, pisipisi otu, taşkıran otu, yüksük otu
Çiçek Türleri:
ateş çiçeği, çuha çiçeği, güzelhatun çiçeği, ipek çiçeği, küpe çiçeği, lavanta çiçeği, mum çiçeği, yayla çiçeği, yıldız çiçeği
Ağaç ve Diğer Bitkiler:
avize ağacı, ban ağacı, kâğıt ağacı, mantar ağacı, öd ağacı, dağ elması, yer elması, kuş üzümü, çam fıstığı, Hint inciri
İstisna: Bitişik Yazılanlar

Çiçek veya ot dışında anlamlar taşıyanlar bitişik yazılır:

baklaçiçeği (renk), narçiçeği (renk), suçiçeği (hastalık), ağızotu (barut), sıçanotu (arsenik), semizotu, dereotu

4. Nesne, Eşya ve Alet Adları

Nesne ve Alet Adlarıyla Kurulan Birleşikler

Nesne, eşya ve alet adlarından biriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

alçı taşı, bileği taşı, çakmak taşı, Hacıbektaş taşı, kireç taşı, lüle taşı, Oltu taşı; arap sabunu, el sabunu; kahve değirmeni, yel değirmeni; kahve dolabı, su dolabı; müzik odası, oturma odası; duvar saati, kol saati; masa takvimi, yemek masası, masa örtüsü, yatak örtüsü; el kitabı, okuma kitabı; alt geçit, üst geçit; dolma kalem, toplu iğne, yapma çiçek

5. Yiyecek ve İçecek Adları

Yiyecek-İçecek Birleşik Kelimeleri

Yiyecek ve içecek adlarından biriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

bohça böreği, talaş böreği; badem yağı, kuyruk yağı; arpa suyu, maden suyu; tulum peyniri, beyaz peynir; Adana kebabı, tas kebabı; İnegöl köftesi, İzmir köftesi; ezogelin çorbası, yoğurt çorbası; irmik helvası, koz helva; Kemalpaşa tatlısı, yoğurt tatlısı; badem şekeri, kestane şekeri; balık yumurtası, burgu makarna, çiğ köfte, içli köfte, kuru yemiş

6. Yol ve Ulaşım Adları

Yol ve Ulaşım ile İlgili Birleşikler

Yol ve ulaşım ile ilgili birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Arnavut kaldırımı, çevre yolu, demir yolu, deniz yolu, hava yolu, kara yolu, keçi yolu, patika yol

7. Durum/Olgu ve Bilim Adları

Durum ve Olgu Bildiren Birleşikler

Durum ve olgu bildiren birleşik kelimeler ayrı yazılır:

açık oturum, açık öğretim, ana dili, bağ bozumu, baş belası, can sıkıntısı, devlet adamı, gece vardiyası, gündüz vardiyası, hafta sonu, halk oylaması, iş bölümü, oy birliği, söz birliği
Bilim Dalları

Bilim dallarının adları ayrı yazılır:

anlam bilimi, dil bilgisi, dil bilimi, halk bilimi, ruh bilimi, toplum bilimi, varlık bilimi, yazın bilimi

8. Yuvar/Küre ve Gök Cisimleri

Yuvar ve Küre ile Kurulan Birleşikler

Yuvar ve küre ile kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

göz yuvarı, hava küre, yarım küre, yer yuvarı
Gök Cisimleri

Gök cisimlerinin adları ayrı yazılır:

Çoban Yıldızı, Kervan Yıldızı, Kutup Yıldızı, kuyruklu yıldız, samanyolu

9. Organ Adları ve Benzetmeler

Organ Adlarıyla Kurulan Birleşikler

Organ adlarıyla kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

aşık kemiği, bilek kemiği, elmacık kemiği, köprücük kemiği, patlak göz, serçe parmak
Benzetme Yoluyla İnsan Niteliği Bildiren Birleşikler

Benzetme yoluyla insan niteliği bildiren birleşik kelimeler ayrı yazılır:

çetin ceviz, eski kurt, eli açık, gözü açık, kara kuru, sarı çıyan

10. Zaman Bildiren Birleşikler

Zaman İle İlgili Birleşikler

Zaman bildiren birleşik kelimeler ayrı yazılır:

bağ bozumu, gece yarısı, gün batımı, gün doğumu, gün ortası, hafta başı, hafta sonu, yıl başı, yıl sonu

11. Sıfat-fiil Ekleriyle Kurulan Birleşikler

Sıfat Tamlaması Yapısındaki Birleşikler

-r / -ar / -er, -maz / -mez ve -an / -en sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır:

-r / -ar / -er ile:
bakar kör, çalar saat, çıkar yol, döner sermaye, güler yüz, koşar adım, yazar kasa, yeter sayı
-maz / -mez ile:
çıkmaz sokak, geçmez akçe, görünmez kaza, ölmez çiçek, tükenmez kalem
-an / -en ile:
akan yıldız, doyuran buhar, uçan daire

12. Renk Adları

İsim Tamlaması Yapısındaki Renk Adları

Renk sözü veya renklerden birinin adıyla kurulmuş isim tamlaması yapısındaki renk adları ayrı yazılır:

bal rengi, duman rengi, gümüş rengi, portakal rengi, saman rengi; ateş kırmızısı, boncuk mavisi, çivit mavisi, gece mavisi, limon sarısı, safra yeşili, süt kırı
Renk Tonları

Rengin tonunu belirtmek üzere renkten önce kullanılan sıfatlar ayrı yazılır:

açık mavi, açık yeşil, kara sarı, kirli sarı, koyu mavi, koyu yeşil

13. Yer Adlarında Yön Kelimeleri

Yön Bildiren Kelimeler

Yer adlarında kullanılan batı, doğu, güney, kuzey, güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu, aşağı, yukarı, orta, iç, yakın, uzak kelimeleri ayrı yazılır:

Batı Trakya, Doğu Anadolu, Güney Kutbu, Kuzey Amerika, Güneydoğu Anadolu, Aşağı Ayrancı, Yukarı Ayrancı, Orta Anadolu, Orta Asya, Orta Doğu, İç Asya, İç Anadolu, Yakın Doğu, Uzak Doğu
Kişi Adlarından Oluşan Yer Adları

Kişi adlarından oluşmuş mahalle, bulvar, cadde, sokak vb. yer ve kuruluş adlarında şahıs adları ayrı yazılır:

Yunus Emre Mahallesi, Gazi Mustafa Kemal Bulvarı, Ziya Gökalp Bulvarı, Nene Hatun Caddesi, Fevzi Çakmak Sokağı, Cemal Nadir Sokağı, Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi, Sütçü İmam Üniversitesi

14. Dış, İç, Sıra, Alt, Üst ile Kurulanlar

Dış, İç, Sıra Sözleriyle

Dış, iç, sıra sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:

Dış ile:
ahlak dışı, çağ dışı, din dışı, kanun dışı, olağan dışı, yasa dışı
İç ile:
ceviz içi, hafta içi, yurt içi
Sıra ile:
aklı sıra, ardı sıra, peşi sıra, yanı sıra
Somut Yer Bildiren Alt ve Üst

Somut olarak yer belirten alt ve üst sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:

deri altı, su altı, toprak altı, yer altı (yüzey); böbrek üstü bezi, tepe üstü

15. Sıfatların Başa Getirilmesiyle Oluşanlar

Başa Getirilen Sıfatlar

Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift sözlerinin başa getirilmesiyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:

alt kurul, alt yazı; üst kat, üst küme; ana bilim dalı, ana dili; ön söz, ön yargı; art damak, art niyet; arka plan, arka teker; yan cümle, yan etki; karşı görüş, karşı oy; iç savaş, iç tüzük; dış borç, dış hat; orta kulak, orta oyunu; büyük dalga, büyük defter; küçük harf, küçük parmak; sağ açık, sol bek; peşin fikir, peşin hüküm; bir gözeli, bir hücreli; iki anlamlı; tek eşli; çok hücreli; çift ayaklılar

Yaygın Hatalar

köpekbalığı→köpek balığı
devekuşu→deve kuşu
açıkmavi→açık mavi
çalarsaat→çalar saat
DoğuAnadolu→Doğu Anadolu
yasadışı→yasa dışı
önyargı→ön yargı
arkaplan→arka plan
kabuletmek→kabul etmek
ipekböceği→ipek böceği
madensuyu→maden suyu
haftaiçi→hafta içi

Mini Alıştırma

Aşağıdaki birleşik kelimelerden hangisi ayrı yazılır?

  1. köpek balığı mı, köpekbalığı mı?
  2. deve kuşu mu, devekuşu mu?
  3. açık mavi mi, açıkmavi mi?
  4. kabul etmek mi, kabuletmek mi?
  5. ön yargı mı, önyargı mı?

Özet

  • Ses değişimi olmayan yardımcı fiil birleşikleri ayrı: kabul etmek, terk etmek
  • Anlam değişikliği olmayan hayvan/bitki adları ayrı: köpek balığı, deve kuşu
  • Nesne, yiyecek adlarıyla kurulanlar ayrı: kahve değirmeni, maden suyu
  • Yol ve ulaşım adları ayrı: demir yolu, hava yolu
  • Durum/olgu ve bilim dalları ayrı: açık oturum, dil bilimi
  • Gök cisimleri ve organ adları ayrı: Kutup Yıldızı, elmacık kemiği
  • Zaman bildiren birleşikler ayrı: hafta sonu, gece yarısı
  • Sıfat-fiil ekleriyle sıfat tamlamaları ayrı: çalar saat, çıkmaz sokak
  • Renk adları ve tonları ayrı: açık mavi, limon sarısı
  • Yer adlarında yön kelimeleri ayrı: Doğu Anadolu, İç Anadolu
  • Dış, iç, sıra, alt, üst sözleriyle kurulanlar ayrı: yasa dışı, hafta içi
  • Başa getirilen sıfatlarla kurulanlar ayrı: ön yargı, yan etki