Kısaltma; bir kelimenin, terimin veya özel adın, içerdiği harflerden biri veya birkaçı ile daha kısa olarak ifade edilmesi ve simgeleştirilmesidir. Kısaltmalarla ilgili kurallar şunlardır:
1. Kuruluş, Ülke, Kitap, Dergi ve Yön Adlarının Kısaltmaları
Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır:
Kuruluş Adları
- TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi)
- TDK (Türk Dil Kurumu)
- ABD (Amerika Birleşik Devletleri)
Kitap ve Dergi Adları
- KB (Kutadgu Bilig)
- TD (Türk Dili)
- TK (Türk Kültürü)
- TDED (Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi)
Yön Adları
- B (batı)
- D (doğu)
- G (güney)
- K (kuzey)
- GB (güneybatı)
- GD (güneydoğu)
- KB (kuzeybatı)
- KD (kuzeydoğu)
Birden Fazla Harf Alınan Kısaltmalar
Bazen kelimelerin, özellikle son kelimenin birkaç harfinin kısaltmaya alındığı da görülür. Bazen de aradaki kelimelerden hiç harf alınmadığı olur. Bu tür kısaltmalarda, kısaltmanın akılda kalabilmesi için yeni bir kelime oluşturma amacı güdülür:
Örnekler
- BOTAŞ (Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi)
- İLESAM (İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği)
- TÖMER (Türkçe Öğretim Merkezi)
Nokta Kullanımı
Gelenekleşmiş olan T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) kısaltmalarının dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz.
2. Ölçü Birimlerinin Kısaltmaları
Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları kullanılır:
Uzunluk Ölçüleri
- m (metre)
- mm (milimetre)
- cm (santimetre)
- km (kilometre)
Ağırlık Ölçüleri
- g (gram)
- kg (kilogram)
- mg (miligram)
Hacim ve Alan Ölçüleri
- l (litre)
- hl (hektolitre)
- m² (metrekare)
- cm² (santimetrekare)
3. Diğer Kısaltmalar
Kuruluş, kitap, dergi ve yön adlarıyla ölçülerin dışında kalan kelime veya kelime gruplarının kısaltılmasında, ilk harfle birlikte kelimeyi oluşturan temel harfler dikkate alınır. Kısaltılan kelime veya kelime grubu; özel ad, unvan veya rütbe ise ilk harf büyük; cins isim ise ilk harf küçük olur:
Dil Adları (Büyük Harf)
- Alm. (Almanca)
- İng. (İngilizce)
Adres Kısaltmaları (Büyük Harf)
- Kocatepe Mah. (Kocatepe Mahallesi)
- Güniz Sok. (Güniz Sokağı)
Unvan ve Rütbeler (Büyük Harf)
- Prof. (Profesör)
- Dr. (Doktor)
- Av. (Avukat)
- Alb. (Albay)
- Gen. (General)
Cins İsimler (Küçük Harf)
- sf. (sıfat)
- haz. (hazırlayan)
- çev. (çeviren)
- ed. (edebiyat)
- fiz. (fizik)
- kim. (kimya)
4. Kısaltmalara Ek Getirme
Küçük Harfli Kısaltmalar
Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır:
Örnekler
- cm'yi
- kg'dan
- mm'den
- kr.un.
Büyük Harfli Kısaltmalar
Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde ise kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır:
Örnekler
- BDT'ye
- TDK'den
- THY'de
- TRT'den
- TL'nin
Kelime Gibi Okunan Kısaltmalar
Kısaltması büyük harflerle yapıldığı hâlde bir kelime gibi okunan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın okunuşu esas alınır:
Örnekler
- ASELSAN'da
- BOTAŞ'ın
- NATO'dan
- UNESCO'ya
Numara sözünün kısaltması da kelime gibi okunduğundan getirilecek olan ek okunuşa göre getirilecektir: No.lu, No.suz
Noktalı ve Üs İşaretli Kısaltmalar
Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalara gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. Bu tür kısaltmalarda ek noktadan ve üs işaretinden sonra, kelimenin veya üs işaretinin okunuşuna uygun olarak yazılır:
Örnekler
- vb.leri
- Alm.dan
- İng.yi
- cm³e (santimetreküpe)
- m²ye (metrekareye)
Sert Ünsüzle Biten Kısaltmalar
Sert ünsüzle biten kısaltmalar, ek aldıkları zaman okunuşta sert ses yumuşatılmaz:
Doğru Kullanım
- AGİK'in (AGİĞ'in değil)
- CMUK'un (CMUĞ'un değil)
- RTÜK'e (RTÜĞ'e değil)
- TÜBİTAK'ın (TÜBİTAĞ'ın değil)
Ancak birlik kelimesiyle yapılan kısaltmalarda söyleyişte k'nin yumuşatılması normaldir:
Örnekler
- ÇUKOBİRLİK'e (söylenişi ÇUKOBİRLİĞE)
- FİSKOBİRLİK'in (söylenişi FİSKOBİRLİĞİN)
Mini Alıştırma
Aşağıdaki kısaltmalara uygun ekleri getirin:
- TDK + den = ?
- NATO + dan = ?
- kg + dan = ?
- Prof. + un = ?
- RTÜK + e = ?
Özet
- Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adları her kelimenin ilk harfiyle kısaltılır (TBMM, TDK, ABD)
- Ölçü birimlerinde uluslararası kısaltmalar kullanılır (m, kg, cm)
- Özel ad, unvan, rütbe kısaltmalarında ilk harf büyük; cins isimlerde küçük yazılır
- T.C. ve T. dışında büyük harfli kısaltmalarda nokta kullanılmaz
- Büyük harfli kısaltmalara ek getirilirken son harfin okunuşu esas alınır
- Kelime gibi okunan kısaltmalarda (NATO, BOTAŞ) kısaltmanın okunuşu esas alınır
- Sert ünsüzle biten kısaltmalarda yumuşama olmaz (TÜBİTAK'ın)