Ünlü daralması, Türkçede geniş ünlülerin (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşmesi olayıdır. Bu ses olayı özellikle fiillerin şimdiki zaman çekiminde ve bazı eklerin kullanımında görülür.

1. Şimdiki Zaman Çekiminde Daralma

Temel Kural

Türkçede a, e ünlüleri ile biten fiillerin şimdiki zaman çekiminde, söyleyişte de yazımda da a ünlüsü ı, u; e ünlüsü i, ü olur:

başlıyor (<başla-yor), oynuyor (<oyna-yor), doymuyor (<doyma-yor), izliyor (<izle-yor), diyor (<de-yor), gelmiyor (<gelme-yor), gözlüyor (<gözle-yor) vb.

2. Ünlüyle Başlayan Eklerde Daralma

Söyleyişte Daralma, Yazımda Korunma

Birden çok heceli ve a, e ünlüleri ile biten fiiller, ünlüyle başlayan ek aldıklarında bu fiillerdeki a, e ünlülerinde söyleyişte yaygın bir daralma (ı ve i'ye dönme) eğilimi görülür. Ancak söyleyişteki ı, i ünlüleri yazıya geçirilmez:

başlayan, yaşayacak, atlayarak, saklayalı, atmayalım; gelmeyen, izlemeyecek, gitmeyerek, gizleyeli, besleyelim vb.

3. Demek ve Yemek Fiilleri

Tek Heceli Fiillerde Özel Durum

Buna karşılık tek heceli olan demek ve yemek fiillerinde, söyleyişteki i ünlüsü yazıya da geçirilir:

diyen, diyerek, diyecek, diyelim, diye, yiyen, yiyerek, yiyecek, yiyelim, yiye, yiyince, yiyip vb.

Not

Ancak deyince, deyip sözlerindeki e yazılışta korunur.

Mini Alıştırma

Aşağıdaki kelimelerin doğru yazılışını belirleyin:

  1. "oyna-yor" birleşimi nasıl yazılır?
  2. "başla-yan" birleşimi nasıl yazılır?
  3. "de-yen" birleşimi nasıl yazılır?
  4. "ye-yecek" birleşimi nasıl yazılır?
  5. "izle-yor" birleşimi nasıl yazılır?

Özet

  • Şimdiki zaman çekiminde a→ı/u, e→i/ü daralması olur ve yazılır.
  • Çok heceli fiillerde ünlüyle başlayan eklerde daralma yazılmaz.
  • "demek" ve "yemek" fiillerinde daralma yazıya geçirilir.
  • "deyince" ve "deyip" sözlerinde e korunur.