Ünsüz uyumu, TDK Yazım Kılavuzu'na göre sert ünsüzle biten kelimelerin sert ünsüzle başlayan ekler alması, yumuşak ünsüzle biten kelimelerin ise yumuşak ünsüzle başlayan ekler alması kuralıdır. Bu kural, büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu ile birlikte Türkçenin temel ses uyumu kurallarından birini oluşturur.
Ünsüz Uyumu Kuralları
Dilimizde sert ünsüzle biten kelimeler sert ünsüzle başlayan ekler alır:
aç-tı, aş-çı, bak-tım, bas-kı, çiçek-ten, düş-kün, geç-tim, ipek-çi, seç-kin, seç-ti, süt-çü vb.
Yumuşak ünsüzle biten kelimeler ise yumuşak ünsüzle başlayan ekler alır:
al-dı, an-dı, bil-gi, del-gi, göz-cü, ver-di, yol-da vb.
Mini Alıştırma
Aşağıdaki kelimelere uygun eki getirin:
- "kaç" kelimesi geçmiş zaman eki aldığında nasıl yazılır?
- "gel" kelimesi geçmiş zaman eki aldığında nasıl yazılır?
- "kitap" kelimesi "-ten" eki aldığında nasıl yazılır?
- "yol" kelimesi "-da" eki aldığında nasıl yazılır?
- "saç" kelimesi "-cı" eki aldığında nasıl yazılır?
Sıkça Sorulan Sorular
TDK'ye göre ünsüz uyumu, sert ünsüzle (p, ç, t, k, f, h, s, ş) biten kelimelerin sert ünsüzle başlayan ekler alması, yumuşak ünsüzle biten kelimelerin ise yumuşak ünsüzle başlayan ekler alması kuralıdır. Örnek: aç-tı (sert+sert), al-dı (yumuşak+yumuşak).
TDK'ye göre Türkçede 8 sert ünsüz vardır: p, ç, t, k, f, h, s, ş. Bu ünsüzlerle biten kelimelere sert ünsüzle başlayan ekler gelir. Kolay hatırlamak için "FıSTıKÇı ŞaHaP" kodlaması kullanılabilir.
Evet, ünsüz uyumu ve ünsüz benzeşmesi aynı ses olayını ifade eder. TDK'ye göre her ikisi de sert-sert, yumuşak-yumuşak uyumunu tanımlar. Ünsüz sertleşmesi de denilmektedir.
Türkçe kökenli kelimelerde ünsüz uyumu genellikle geçerlidir. Ancak yabancı dillerden geçen bazı kelimelerde ve birleşik kelimelerde uyum bozulabilir.
TDK'ye göre ünsüz uyumu ünsüz harflerin sertlik-yumuşaklık uyumunu, ünlü uyumu ise ünlü harflerin kalınlık-incelik (büyük) ve düzlük-yuvarlaklık (küçük) uyumunu düzenler. İkisi birlikte Türkçenin ses uyumu sistemini oluşturur.
Özet
TDK Yazım Kılavuzu'na göre ünsüz uyumu (ünsüz benzeşmesi), sert ünsüzle (p, ç, t, k, f, h, s, ş) biten kelimelerin sert ünsüzle başlayan ekler alması, yumuşak ünsüzle (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z) biten kelimelerin ise yumuşak ünsüzle başlayan ekler alması kuralıdır.
- Sert ünsüzle biten kelimeler sert ünsüzle başlayan ek alır.
- Yumuşak ünsüzle biten kelimeler yumuşak ünsüzle başlayan ek alır.
- Sert ünsüzler: p, ç, t, k, f, h, s, ş
- Yumuşak ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z