Anlamı
insanları ahlaklı davranmaya iten korku değil, küçük görülme duygusudur.
Detaylı Açıklama
Adam adamdan korkmaz, utanır atasözü, insanı toplum içinde sınırda tutan esas duygunun çoğu zaman kaba korku değil, mahcup olma ve küçük düşme endişesi olduğunu anlatır. Buradaki “utanmak”, başkasının gözündeki değerini kaybetmekten, ayıp sayılan bir davranışın içinde görünmekten ve saygınlığını zedelemekten kaçınmak anlamındadır. Atasözü bu nedenle ahlakın yalnızca ceza korkusuyla değil, vicdan ve toplumsal itibar duygusuyla da korunduğunu söyler. İnsan bazen tehditten değil, yüzü kızaracağı için yanlış yapmaktan çekinir. Halk bilgeliğinde utanma duygusu, terbiyenin ve ölçülü davranışın önemli bir dayanağı olarak görülür. Bu söz özellikle edep, görgü ve toplumsal denetim konuşulurken kullanılır. İçinde insan ilişkilerine dair ince bir gözlem vardır: Asıl fren çoğu zaman dış baskı değil, içte hissedilen mahcubiyettir. Bu yönüyle atasözü, korkunun geçici, utanmanın ise daha derin bir sosyal bağlayıcılık taşıdığını vurgular. Saygı ve özdenetim arasındaki bağı çok özlü bir şekilde anlatır.
Örnek Cümleler
- Kimse görmeyecekti, yine de o işe elini sürmedi; adam adamdan korkmaz, utanır.
- Yalanı yüzüne söylemeye utandığı için sustu; adam adamdan korkmaz, utanır.
- Yanlış yapmaktan çekinmesi cezadan değil, el âleme rezil olmaktandı; adam adamdan korkmaz, utanır.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Yanlış dayanağı elemek için. Söz önce korkuyu reddeder, sonra yerine utanmayı koyar. İki yüklem art arda gelince aradaki fark keskinleşir; olumsuzluk atılsaydı ikisi birlikte sayılır, ayrım kaybolurdu.
Küçük düşmekten, çevresinin gözünden düşmekten çekinmeyi anlatır. Kişi ceza görmekten değil, yüzüne bakılamaz duruma gelmekten kaçınır. Bu duygu kimsenin bakmadığı yerde de sürer; kalıbın bütün gücü bundan gelir.
Erkek değil, ölçüyü bilen kişi anlatılır. Adam sözcüğü burada insanın yetişkin ve sorumlu hâlini karşılar. Utanma duygusunu taşımayan kimse için bu söz kurulmaz, çünkü fren de kalmaz.