Anlamı
1) terbiyeli, akıllı uslu; 2) adamlığa, insanlığa yaraşır yolda; 3) iyice.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, bağlama göre terbiyeli, düzgün, akıllı uslu davranmak; insanlığa yaraşır biçimde hareket etmek ya da bir işi tam ve gerektiği gibi yapmak anlamlarında kullanılır. Çok yönlü bir ifadedir ve gündelik Türkçede son derece yaygındır. Bir çocuğun uslu davranması için uyarı olarak söylenebileceği gibi, bir işin ciddiyetle yapılmasını istemek için de kullanılabilir. Buradaki 'adam' sözcüğü biyolojik cinsiyetten çok olgun, düzgün ve ölçülü insan tipini temsil eder. Bu nedenle deyim, davranış standardı belirleyen bir ölçü gibidir. Bazen öğüt, bazen eleştiri, bazen takdir taşıyabilir. Birinin saygılı duruşunu övmek için de, dağınık tavrını toparlamasını istemek için de kullanılır. Söylendiğinde, özensizlik yerine düzen; kabalık yerine ölçü; çocukluk yerine olgunluk beklendiği anlaşılır. Kısa ama işlevi çok geniş olan bu söz, dilde ahlaki ve pratik bir düzen ölçüsü gibi yaşar.
Örnek Cümleler
- Çocuk bütün tören boyunca adam gibi oturdu, kimseyi rahatsız etmedi.
- Borcunu inkâr etmedi, adam gibi gelip özür diledi ve hepsini ödedi.
- Şu duvarı bir kez adam gibi boya da bir daha uğraşmayalım.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Yükleme bakılır. Oturmak, konuşmak gibi davranış anlatan fiillerle terbiyeli olma; davranmak, karşılamak gibilerle insanlığa yaraşır olma anlaşılır. Boyamak, yıkamak gibi bir iş anıldığında ise iyice anlamı geçerlidir.
Erkeği değil, olgun ve ölçülü insanı gösterir. Kadın için de, çocuk için de kurulur. Sözcük burada bir cinsiyeti değil, beklenen davranış düzeyini adlandırır ve ölçü olarak konur.
Fiile bağlanır; tek başına yüklem olmaz. Adam gibi konuşmak, adam gibi yapmak, adam gibi oturmak denir. Gibi edatı benzetmeyi kurar, öbek de işin nasıl yapıldığını gösteren bir belirteç olarak çalışır.