Anlamı
söylemeye, açıklamaya gönlü elvermemek.
Detaylı Açıklama
Ağzı varmamak, bir sözü söylemeye gönlünün elvermemesi, içinin razı olmaması ya da dilinin o ağır veya ayıp sözü çıkarmaya yanaşmaması anlamında kullanılır. Burada kişi teknik olarak konuşabilir ama vicdanı, sevgisi, merhameti, utancı ya da çekincesi nedeniyle o sözü söyleyemez. Deyimin gücü de buradadır: engel dışarıdan değil, içten gelir. İnsan bazen kötü haberi veremez, bazen sevdiğine kırıcı söz söyleyemez, bazen de bir şeyi açıkça istemeye ya da itiraf etmeye ağzı varmaz. Bu nedenle ifade, vicdani duraksamayı çok iyi anlatır. İçinde hem duygusal yumuşaklık hem ahlaki tereddüt vardır. Günlük dilde aile ilişkilerinde, ölüm ve hastalık haberlerinde, sert eleştirilerde ve mahcup isteklerde sık yer bulur. Sözün dışarı çıkmaması burada zayıflık değil, çoğu zaman incelik ve duygusal ağırlıktır. Halk dilinin, içten gelen fren duygusunu ağız imgesiyle görünür kılan en zarif kalıplarından biridir.
Örnek Cümleler
- Acı haberi annesine söylemeye ağzı varmadı, kapının önünde uzun süre bekledi.
- Yıllardır çalışan adama işten çıkarıldığını söylemeye ağzı varmadı, konuyu ertesi güne bıraktı.
- Arkadaşından borç istemeye ağzı varmadı, kapıya kadar gidip eli boş döndü.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Vicdandan doğan bir engeli anlatır. Söz hazırdır, ağızda beklemektedir; ama söylendiğinde birini kıracağı, üzeceği ya da kendini küçük düşüreceği için dışarı çıkmaz. Engel dilde değil, gönüldedir. Bu yüzden susmak burada bir incelik sayılır.
Konuşamayan kişinin elinde değildir; ağzı varmayan kişi ise konuşabilir ama istemez. Birinde beceri, öbüründe rıza eksiktir. Bu yüzden ağzı varmamak özünde bir duygu meselesidir. Susmanın arkasında bir sebep vardır.
Ölüm ve hastalık haberini iletirken, birine işten çıkarıldığını söylerken, borç isterken ya da bir hatayı itiraf ederken sık kullanılır. Hepsinde söylenecek söz karşı tarafı ya da konuşanı incitecek gibidir.