Anlamı
rüşvet alıp yemek.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, bir kimsenin rüşvet alıp yemesi, yani görevini veya yetkisini dürüst olmayan biçimde maddi çıkar karşılığında kullanması anlamında kullanılır. İfade argolu ve eleştirel bir tona sahiptir. Burada alt çenenin oynaması, kişinin ağzına haram lokma götürmesi ya da menfaat için ağzını çalıştırması yönünde mecazlı bir çağrışım kurar. Deyim, yalnızca para almayı değil, bu alımın kirli ve ahlaken sorunlu tarafını da hissettirir. Özellikle memuriyet, aracılık, iş bağlama, ruhsat çıkarma ve benzeri alanlarda usulsüz menfaat sağlama durumları için söylenir. Halk ağzında açıkça 'rüşvetçi' demek yerine daha çarpıcı ve imalı bir ifade olarak iş görür. İçinde küçümseme, öfke ve ahlaki yargı vardır. Bu nedenle sıradan çıkar arayışından daha ağır bir suçlama taşır. Deyim, kişinin dürüstlüğünü kaybettiğini ve ağzını oynatırken vicdanını susturduğunu sezdiren sert bir halk eleştirisidir. Rüşvetin gündelik dildeki en canlı ve iğneleyici anlatımlarından biridir.
Örnek Cümleler
- O dairede alt çenesi oynamayan memur kalmamış diyorlar, işler böyle yürüyor.
- Ruhsat işini bir haftada bitirdi, alt çenesi oynamış belli ki.
- Alt çenesi oynayanlar bu düzeni yıllardır böyle yürütüp gidiyorlar burada.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Rüşvet alıp yemeyi bildirir. Kalıp bunu açıkça söylemeden, imalı ve iğneleyici bir yoldan duyurur. Suçlamanın ağırlığı da buradadır: söz doğrudan ad koymaz, ama dinleyen ne dendiğini anlar. Dolaylılık kalıbı korur.
Yemek imgesi üzerinden kurulduğu için anılır. Rüşvet halk dilinde yenen bir şey gibi düşünülür; çenenin oynaması da o lokmanın ağza götürüldüğünü sezdirir. Benzetme buradan doğar ve sözü çarpıcı kılar.
Söylenmez. Kalıbın konusu rüşvettir; ticari kâr ya da hak edilmiş bir kazanç bu sözle anılmaz. Suçlanan, bir işi yapmak ya da hızlandırmak karşılığında el altından para alan kişidir.