Anlamı
1) atla hüner göstermek; 2) mec. yarışmak: Ben onunla at oynatamam. 3) mec. bildiği ve istediği gibi davranmak:
'Bizde ilk kurulan parlamento da Avrupa'daki benzerleri gibi, özel menfaatlerin gizlice at oynattığı bir alan olmakta gecikmemiş.' -H. Taner.
Detaylı Açıklama
At oynatmak üç anlamda kullanılır. Birincisi somuttur: atla hüner göstermek. İkincisi mecazdır: yarışmak, biriyle boy ölçüşmek. Üçüncüsü de mecazdır: bildiği ve istediği gibi davranmak. Birinci anlamda ortada gerçek bir at ve binicilik becerisi vardır; kişi atı ustalıkla kullanarak gösteri yapar. İkinci anlamda at ortadan kalkar, geriye karşılaştırma kalır; kişi bir başkasıyla aynı alanda boy ölçüşür; bu anlamda kalıp olumsuz da kurulur, onunla at oynatamam denir. Üçüncü anlamda ise kişi bulunduğu yerde dilediğince davranır, kimseye danışmaz; burada kalıp yerme de bildirebilir. Üç anlam da at ile alanın birlikteliğinden doğar: birincisinde gerçek bir meydan, ötekilerde mecazi bir alan vardır. Üçüncü anlamda özne kişi de olabilir, bir çıkar çevresi de. Hangisinin kastedildiğini cümledeki durum belirler.
Örnek Cümleler
- Bayram yerinde atını şaha kaldırıp at oynattı, çevredekiler uzun uzun alkışladı.
- Onun karşısında at oynatamam, bu işi benden çok daha iyi biliyor.
- O dairede yıllarca at oynattı da kimse sesini çıkarmaya cesaret edemedi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Üç anlamı vardır. Birincisi atla hüner göstermek, ikincisi yarışmak, üçüncüsü bildiği ve istediği gibi davranmaktır. İlki somut, öteki ikisi mecazdır. Söz üçünü de ayrı ayrı sıralar ve aralarında öncelik kurmaz.
İkinci anlamda alır; birliktelik bildiren -la ekiyle karşı taraf gösterilir: biriyle at oynatılır. Üçüncü anlamda bulunma eki geçer; kişi bir yerde at oynatır. Somut anlamda ise böyle bir ek aranmaz, hüner tek başına gösterilir. Ekler bu yüzden anlamı daraltmaya yarar.
Olabilir. Kimseye danışmadan dilediğince davranan biri için kurulduğunda söz olumsuz bir renk taşır. Söz bunu ayrıca belirtmez; tonu cümle ve söyleyen kişi belirler. Kalıp her durumda yerme bildirmez.