Anlamı
işe yaramadığı veya sıkıntı verdiği hâlde vazgeçilemeyen şeyler ve kimseler için söylenen bir söz.
Detaylı Açıklama
Atsan atılmaz, satsan satılmaz; iki yol da kapalıdır. Kalıp, işe yaramadığı veya sıkıntı verdiği hâlde vazgeçilemeyen şeyler ve kimseler için söylenir. Atmak elden çıkarmayı, satmak ondan bir karşılık almayı anlatır; ikisi de olmuyorsa elde tutmaktan başka yol kalmaz. Nesnesi eşya olabilir: eski bir araba, tamir tutmayan bir makine, kirası çıkmayan bir dükkân. Kimse de olabilir; yük gibi görülen ama kopulamayan bir yakınlık aynı sözle anlatılır. İçinde bıkkınlık ve çaresizlik bulunur, kalıbın iki yarısı da olumsuzdur. Neden vazgeçilemediği kalıpta söylenmez; anlatılan yalnız sıkışıp kalma hâlidir. Kimsenin almadığı, çöpe atmaya da kıyılamayan eski bir piyano bu hâle örnektir. Kalıbın iki yarısı aynı kuruluşu taşır: önce bir çıkış yolu anılır, hemen ardından kapatılır.
Örnek Cümleler
- Bu eski araba tam atsan atılmaz satsan satılmaz bir hâle geldi.
- Dükkân boş duruyor, kirası da çıkmıyor; atsan atılmaz satsan satılmaz.
- Bazı akrabalıklar da böyledir işte; atsan atılmaz satsan satılmaz, katlanırsın.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
İki çıkış yolunun da kapalı olduğunu. Birincisi elden çıkarmaktır, ikincisi bir karşılık alarak devretmektir; ikisi de olmayınca geriye katlanmak kalır. Bu yolların fiilen denenmiş olması gerekmez; kişi sonucun ne olacağını baştan da görebilir.
Her yarıda bir fiil önce şart kipiyle, sonra edilgen olumsuzla yinelenir: atsan atılmaz. Birinci biçim yolu açar, ikincisi hemen kapatır. Edilgen çatı da kapıyı kapatanın bir kişi olmadığını, işin kendisinin yürümediğini bildirir.
Kimi zaman değeri, kimi zaman bağlılık, kimi zaman da elden çıkarmanın getireceği başka sıkıntı buna engel olur. Söz yalnız sonucu, yani sıkışıp kalmayı bildirir; elde tutmanın da bir bedeli olduğunu sezdirir.