Anlamı
yüzü çok güzel (kadın veya kız).
Detaylı Açıklama
Ayın on dördü gibi, yüzü çok güzel kadın ya da kız için söylenen bir benzetmedir. Ay on dördüncü gecesinde dolunay hâline gelir; güzelliğin ölçüsü de halk dilinde o geceye bağlanmıştır. Kalıp kadın ya da kız için kurulur; söz bu sınırı kendi içinde taşır. Dolunay her ay yinelenir; benzetme bu yüzden herkesin gözünde hazır durur ve anlatmak için ayrıca resim çizmek gerekmez. İçinde açık bir beğeni bulunur ve söyleyen kişi hayranlığını gizlemez. Kalıp yalnız görünüşe bakar; huy, akıl ya da davranış hakkında bir yargı taşımaz. Söz kişinin bütününü değil, o anda görünen yüzünü över; övgü oraya bağlanır. Güzelliğin kimin gözünde böyle göründüğü ise cümlenin geri kalanında belli olur.
Örnek Cümleler
- Gelin ayın on dördü gibi kapıda göründü, salondaki herkes bir anda sustu.
- Eski fotoğrafta annesi ayın on dördü gibiydi, saçları omzuna dökülmüş duruyordu.
- Sınıfa giren yeni öğretmen genç bir kadındı; ayın on dördü gibiydi, herkes dönüp baktı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Düşebilir. Ayın on dördü olmuş denince de aynı güzellik anlatılmış olur; benzetme edatı gitse bile karşılaştırma ayakta kalır. Kalıbın gövdesi bu iki biçimde de değişmeden durur, övgü ikisinde de yüze yöneliktir.
Dolunayın parlaklığı, aydınlığı ve lekesizliği güzelliğin ölçüsü sayılmıştır; aynı üç özellik yüz için de aranır. Eksik biçimler bu ölçüyü karşılamaz, benzetme tamlığı arar. Gökten alınmış olması söze bir yücelme katar.
Eski şiirin, türkülerin ve masal anlatımının yerleşik övgüsüdür; sevgilinin yüzü hep buna benzetilir. Bugün gelin, kına ve nişan sofralarında duyulur, sıradan bir güzel demekten hep ayrı durur.