Anlamı
ayrıcalık tanımak:
'Annem, babam çocuklar arasında hiçbir ayrıcalık gözetmezlerdi.' -A. Erhat.
Detaylı Açıklama
Ayrıcalık gözetmek, ayrıcalık tanımaktır: birine ötekilerde bulunmayan bir hak, bir kolaylık ya da bir öncelik vermektir. Kalıpta bir kural ve o kuralın dışına çıkarılan bir kişi bulunur. Gözetmek ile tanımak arasında ince bir fark vardır: biri kollamayı, öteki vermeyi öne çıkarır. Söz en çok eşitlik beklenen yerlerde duyulur: okulda, kamu dairesinde, iş yerinde, aile içinde. Kalıp çoğu kez bir topluluk içinde kurulur; tek kişi varken ayrıcalıktan söz edilmez. Kural ile kişi arasındaki gerilim sözün gövdesidir: biri genel, öteki tektir. Ayrıcalığın haklı bir sebebi bulunabilir, kalıp bunu tartışmaz. Kalıp bir kez için de, sürüp giden bir tutum için de kurulur. Ayrıcalık gözetilen kişi çoğu kez bunu kendisi istememiştir.
Örnek Cümleler
- Kayıt sırasında hiç kimseye ayrıcalık gözetmediler, herkes aynı sırada bekledi.
- Yönetici akrabasına ayrıcalık gözetince çalışanlar topluca dilekçe yazmaya karar verdi.
- Annem yemek dağıtırken hiçbirimize ayrıcalık gözetmez, tabaklar hep eşit olurdu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kollamayı, birinin durumunu ayrıca hesaba katmayı bildirir. Kural işlerken o kişi için esnetilmiş, sıra onun lehine bozulmuştur; fiil bu kayırmayı hem yumuşak hem de açık biçimde adlandırır.
Olumsuzu övgü taşır: hiçbir ayrıcalık gözetmezdi denince adaletli davranıldığı anlatılmış olur. Olumlusunda ise kınama vardır; birinin öne alınması, geride kalanların gözünde açık bir haksızlık sayılır ve huzursuzluk doğurur.
Kuralı uygulayan taraf gözetir: öğretmen, amir, memur, ana baba. Elinde bir yetki bulunan kişi onu birinin lehine esnetir. Yetkisi olmayanın ayrıcalık gözetmesi söz konusu olmaz; sözün yargısı da bu yüzden yetkiyi elinde tutana yönelir.