Anlamı
sana yapılmasını istemediğin bir kötülüğün daha ağırını başkasına yapma.
Detaylı Açıklama
Bu atasözü, sana yapılmasını istemediğin bir kötülüğün daha ağırını başkasına yapmamayı öğütler. Ölçüyü kişinin kendisine bağlar: başkasına yapılacak olan, kendine yapılmasını istemediğin kötülüğün ağırlığını aşmamalıdır. Söz bir karşılık verme durumunda da kurulur; uğranılan kötülüğün üstüne çıkmak yine yasaklanmış olur. Kendi boyunu aşan bir karşılık haksızlığı sona erdirmez, büyütür. Kazmak burada kuyu kazmaktır: başkası için kazılan kuyuya kazanın kendisi de düşebilir, bu yüzden kuyu kendi boyundan derin kazılmaz. Atasözünün ağırlığı son buyruktadır; ilk ikisi ona hazırlık gibi durur. Söz kötülüğün tamamen önüne geçmeyi değil, karşılığın büyümesini engellemeyi hedefler. Bu yüzden öğüt gerçekçi durur; insanı olmayacak bir erdeme çağırmaz. Kimin neyi kazdığı ve karşılığın ne olduğu cümlenin geri kalanında anlatılır.
Örnek Cümleler
- Rakibini bitirmek için kazdığı kuyu öyle derinleşti ki sonunda kendisi içine düştü; az kaz, uz kaz, boyunca kaz.
- Ortağı bir kez oyun etti diye onu batıracak adımı attı; az kaz, uz kaz, boyunca kaz.
- Tarlasını çiğneyene karşılık verdi ama ölçüyü kaçırmadı; az kaz, uz kaz, boyunca kaz derdi dedesi.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Uz, iyi ve düzgün demektir. Boyunca ise kendi boyun kadar, kendi ölçün kadar anlamına gelir. Atasözü böylece hem işin düzgün yapılmasını hem de ölçünün kişinin kendi boyu olmasını ister.
Yasaklamaz, sınır koyar. Kazmak fiilini olduğu gibi bırakır; yalnız ne kadar kazılacağını söyler. Karşılık veren kişi haklı olabilir, ama ölçüyü aşarsa haklılığı orada biter. Atasözü bu ince çizgiyi gösterir.
Sözü doğrudan karşıdakine yöneltir; öğüt bir gözlem gibi değil, bir uyarı gibi gelir. Üç buyruk art arda sıralanınca söz kısalır ve akılda kalır. Söyleyen kişi araya kendi yorumunu koymadan ölçüyü bildirmiş olur.