Anlamı
1) küçük bir işte de olsa başta olmak, sözü dinlenir bir kimse olmak; 2) önde gelmek, lider olmak:
'Hep baş olmaya bakarız ve olduktan sonra nasihat veririz.' -B. Felek.
Detaylı Açıklama
Baş olmak iki anlamda kullanılır. Birincisi, iş küçük bile olsa başta durmak, sözü dinlenir bir kimse olmaktır. İkincisi önde gelmek, lider olmaktır. Birinci anlamda söz bir konumu anlatır: kişi bir derneğin, bir ekibin ya da bir ailenin işlerinde söz sahibidir. İkinci anlamda söz bir öncülüğü, bir topluluğun önünde yürümeyi anlatır. Felek'in cümlesi bu isteğe alaylı bir gözle bakar: hep baş olmaya bakarız ve olduktan sonra nasihat veririz. Kalıbın öznesi başa geçen kişidir; neyin başı olduğu tamlama ya da yönelme ekiyle anılabilir. Söz bir övgü de olabilir, bir hırsın eleştirisi de. Baş olan kişinin sözü dinlenir, ama sorumluluğu da ona düşer.
Örnek Cümleler
- Mahallenin gençleri arasında hep o baş olurdu, maç kurulacaksa takımları da o seçerdi.
- Kooperatifin başı olunca köyün bütün ürün satışını tek elden yönetmeye başladı.
- Grevde işçilerin başı olan ustabaşı, yönetimle masaya da o oturdu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Hep baş olmaya bakarız ve olduktan sonra nasihat veririz cümlesi, baş olma isteğini alaycı bir gözle anlatır. Başa geçen kişi hemen başkalarına öğüt vermeye başlar. Cümle bir toplumsal alışkanlığı eleştirir.
Birinci anlam bir konumu, sözü dinlenen biri olmayı anlatır; iş küçük olabilir. İkinci anlam bir öncülüğü, önde gelmeyi anlatır; kişi bir topluluğu arkasından sürükler. Birinde söz hakkı, ötekinde önderlik öne çıkar.
O atasözü baş olmanın, en önemsiz işte bile buyruk altında bulunmaktan iyi olduğunu söyler. Baş olmak kalıbı ise bu konumun kendisini adlandırır. Atasözü bir değer yargısı bildirir, kalıp bir durumu anlatır.