Deyim

Baş (başı) Çekmek Ne Demek?

Anlamı

herhangi bir konuda önde gitmek, önayak olmak:
'Hacı Reşit'in dükkânında post kuran orta yolcular arasında Muallim Naci başı çeker.' -S. Birsel.

Detaylı Açıklama

Baş çekmek ya da başı çekmek, herhangi bir konuda önde gitmek, önayak olmaktır. Kalıp bir topluluk içinde öne çıkan, ötekilere yol gösteren ya da bir işi başlatan kişiyi anlatır. Birlik bir sohbet, bir eylem, bir eğlence ya da bir yarış olabilir; baş çeken kişi onun en belirgin adıdır. Birsel'in cümlesi bu kullanımı gösterir: orta yolcular arasında Muallim Naci başı çeker. Söz olumlu bir önderliği de, olumsuz bir kışkırtıcılığı da anlatabilir. Bir kavgada başı çeken kişi kavganın sorumlusu sayılabilir; bir yardım kampanyasında başı çeken ise övülür. Kalıbın öznesi öne çıkan kişidir; hangi topluluk içinde öne çıktığı arasında sözüyle anılabilir. Çekmek fiili burada bir dizinin başında yürüyüp ötekileri ardından sürüklemeyi anlatır. Söz bir kişinin etkisini ve sesinin ağırlığını gösterir.

Örnek Cümleler

  1. Mahallede yaşlılara yardım kampanyası başlayınca emekli öğretmen Ayşe Hanım başı çekti, öteki komşular da ona katıldı.
  2. Sınıftaki bütün yaramazlıklarda başı çeken çocuk, sonunda müdürün odasına çağrıldı.
  3. Kahvedeki siyaset tartışmalarında başı her zaman berber Hasan çekerdi, ötekiler onu dinlerdi.

Diğer Deyimler ve Atasözleri

Sıkça Sorulan Sorular

Orta yolcular arasında Muallim Naci başı çeker cümlesi, bir topluluk içinde en belirgin, en etkili kişiyi gösterir. Muallim Naci o çevrenin önde gelen adıdır. Kalıp burada bir üstünlüğü ve önderliği anlatır.

Taşıyabilir. Bir kavgada, bir kargaşada ya da bir yaramazlıkta başı çeken kişi, olayın kışkırtıcısı olarak görülür. Aynı kalıp bir yardım işinde önderliği övmek için de kullanılır. Anlamın tonu işin niteliğine göre değişir.

Anlamları aynıdır. Başı çekmek biçiminde iyelik eki, başın bir topluluğa ait olduğunu sezdirir: işin başı, grubun başı. Baş çekmek ise daha yalın bir söyleyiştir. İki biçim de önde gitmeyi anlatır.