Anlamı
1) insana, eşyanın dönmesi, ayağının altından yerin çekilmesi vb. bir duygu gelmek:
'Cümle kapısının önüne geldiği zaman başının dönmeye başladığını hissetti.' -P. Safa. 2) sıkıntı yaratan bir durum karşısında bunalmak; 3) görkemli bir şey karşısında şaşırmak; 4) para veya makam sebebiyle şaşırıp şımarmak.
Detaylı Açıklama
Başı dönmek dört anlamda kullanılır. Birincisi insana eşyanın dönmesi, ayağının altından yerin çekilmesi gibi bir duygu gelmesidir; Safa'nın cümlesi bunu anlatır. İkincisi sıkıntı yaratan bir durum karşısında bunalmaktır. Üçüncüsü görkemli bir şey karşısında şaşırmaktır. Dördüncüsü para ya da makam yüzünden şaşırıp şımarmaktır. Anlamların ortak noktası kişinin dengesini, bedensel ya da ruhsal olarak yitirmesidir. Etkilenen kişi başıyla birlikte anılır: başım dönüyor, başı döndü. Hangi anlamın kastedildiği sebebin ne olduğundan anlaşılır: bir hastalık, bir sıkıntı, bir görkem ya da bir servet. Birinci anlam bir hastalığı, bir yorgunluğu ya da yüksekliği anlatabilir. İkinci ve üçüncü anlamlar bir ruh hâlini betimler. Dördüncü anlam bir eleştiri taşır; ötekiler bir durumu betimler.
Örnek Cümleler
- Merdivenleri koşarak çıkınca başı döndü, duvara tutunup bir süre bekledi.
- Bir yanda borçlar, öte yanda hasta annesi; başı dönüyordu, ne yapacağını bilmiyordu.
- Sarayın aynalı salonunu görünce başı döndü; ama asıl, müdürlüğe atanınca başı dönen kuzeniydi, kimseyi tanımaz oldu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle kapısının önüne geldiği zaman başının dönmeye başladığını hissetti cümlesi birinci anlamı, bedensel bir baş dönmesini gösterir. Kişi dengesini yitirecek gibi olur. Kalıp burada gerçek bir duyguyu anlatır.
Para ya da makam kazanan kişi yeni durumuna alışamaz, kendini olduğundan büyük görür ve çevresini küçümser. Başı dönmüş kişi eski dostlarını unutur, ölçüyü kaçırır. Bu anlam bir eleştiri taşır.
Baş döndürmek bir şeyin başkasında bu etkiyi yaratmasıdır; özne etkiyi yaratan şeydir. Başı dönmek ise etkilenen kişinin yaşadığı durumu anlatır. Biri etkeni, öteki etkilenmeyi öne çıkarır. İkisi aynı görüntüyü paylaşır.