Anlamı
başkasına yapılacak şeyi kendine yapılacak gibi düşünmek:
'Canı cana ölç. Allah esirgesin bize birisi böyle bir şey yapsa Allah razı olsun der miyiz?' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Canı cana ölçmek, başkasına yapılacak bir şeyi kendine yapılacakmış gibi düşünmektir. Kişi bir karar vermeden ya da bir iş yapmadan önce kendini karşısındakinin yerine koyar. Bir kiracıya yapılacak zam, bir öğrenciye verilecek ceza ya da bir komşuya söylenecek sert bir söz bu düşüncenin konusu olabilir. Sonuç yalnız kötü bir şeyden vazgeçmek değildir; kişi bir iyiliği de aynı yoldan tartabilir. Kalıp bir kişinin davranışını anlatırken kullanılabilir: yönetici canı cana ölçtü ve kimseyi işten çıkarmadı. Bir başkasına yöneltilen çağrı olarak da duyulur. Deyim, insanın kendine yapılmasını istemediği bir şeyi başkasına yapmamasıyla yakından ilgilidir. Kendini karşısındakinin yerine koyamayan biri için ise bu kalıp olumsuz biçimiyle kurulabilir: hiç canı cana ölçmeden karar verdi.
Örnek Cümleler
- Ev sahibi, emekli kiracısına yapacağı zammı canı cana ölçerek yarıya indirdi.
- Kopya çeken öğrenciyi cezalandırmadan önce müdür canı cana ölçtü ve önce ailesiyle konuştu.
- Gece yarısı tadilata başlamak isteyen usta, alt kattaki bebeği düşünüp canı cana ölçtü ve işi sabaha bıraktı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Güntekin'in cümlesinde konuşan önce «Canı cana ölç» der, ardından bir soru sorar: bize birisi böyle bir şey yapsa «Allah razı olsun» der miyiz? Kalıp burada emir kipiyle bir çağrıdır ve hemen ardından gelen soru bu çağrının nasıl uygulanacağını gösterir.
Atasözü, başkasına zarar verecek bir davranıştan önce iyi düşünmeyi ve kişinin kendi kendini eleştirmesini öğütler. Canı cana ölçmek de başkasına yapılacak şeyi kendine yapılacakmış gibi düşünmektir. İki söz aynı tartıyı kurar, ama atasözü bunu bir öğüt olarak, deyim bir davranış olarak anlatır.
Elini vicdanına koymak doğru, yansız ve hakça davranmaktır; ölçü kişinin vicdanıdır. Canı cana ölçmekte ise ölçü kişinin kendi canıdır: başkasına yapılacak şey kendi üzerinde düşünülür. İkisi de hakça bir kararın yolunu anlatır, ama izledikleri yol farklıdır.