Anlamı
1) karmaşık bir biçimde yayılıp genişlemek:
'Samimiyetimizin her köşesinde heybetli çınarlar gibi dal budak salmıştı.' -O. S. Orhon. 2) soy yönünden genişleyip yayılmak.
Detaylı Açıklama
Dal budak salmak iki anlamda kullanılır. Birincisi karmaşık bir biçimde yayılıp genişlemektir: bir duygu, bir iş, bir örgüt, bir söylenti ya da bir sorun her yöne uzanır, kolları çoğalır. İkinci anlamı soy yönünden genişleyip yayılmaktır: bir aile kuşaklar boyunca çoğalır, çocuklar, torunlar, akrabalar artar. İki anlam da bir ağacın gövdesinden çıkan dalları ve budakları akla getirir. Birinci anlamda yayılmanın çok kollu, karmaşık oluşu öne çıkar; bu yayılma bir işletmenin büyümesi gibi sevindirici de olabilir, bir anlaşmazlığın büyümesi gibi kaygı verici de. İkinci anlamda yayılmanın kaynağı bir soydur. Öznesi yayılan şeyin kendisidir: şirket dal budak saldı, aile dal budak saldı. Söz bir aile tarihinde, bir iş öyküsünde ya da bir dostluğun anlatısında geçebilir.
Örnek Cümleler
- Küçük bir terzi dükkânı olarak başlayan iş, yirmi yılda dal budak saldı; şimdi fabrikaları, mağazaları ve ihracat şirketleri var.
- Komşular arasında başlayan bir sınır tartışması dal budak saldı, sonunda mahkemeye ve muhtarlık seçimine kadar uzandı.
- Köye iki kardeş olarak gelen ailenin soyu dal budak saldı; bugün yarısı aynı soyadını taşıyan yüz haneden fazla ev var.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Orhon, samimiyetin her köşesinde heybetli çınarlar gibi dal budak salmış bir şeyden bahseder. Cümle kalıbın birinci anlamını taşır: bir duygu karmaşık bir biçimde yayılıp genişlemiştir. Çınar benzetmesi bu yayılmanın büyüklüğünü de gösterir.
Kök salmak, bir yere iyice tutunmak, sağlamlaşmak, yerleşmektir; yayılma da anlamında vardır, ama ağırlık tutunmadadır. Dal budak salmak ise yayılmanın karmaşıklığını ya da soyun genişlemesini anlatır. Biri yere bağlanmaya, öteki her yöne uzanmaya bakar.
Sözlüğe göre ulu ağaç dal budak salarak gürleşir; bunun gibi bir ailenin mutluluğunun da yetiştirdiği çocuklarla pekiştiğini söyler. Sözlük atasözünü açıklarken kalıbın kendisini kullanır. İkinci anlamdaki soy genişlemesi atasözünde mutlulukla bağlanır.