Anlamı
1) çıldırmak; 2) mec. çok sinirlenmek.
Detaylı Açıklama
Deli çıkmak deyimi, ya gerçekten aklını yitirmiş durumda olduğu anlaşılmak ya da mecazen aşırı sinirlenip taşkın bir hâle gelmek anlamında kullanılır. Bu yüzden söz iki ayrı çizgide yürür: biri zihinsel denge kaybı, diğeri öfkenin insanı ölçüsüzleştirmesi. Gündelik dilde çoğu zaman ikinci anlam öne çıkar; bir kişi beklenmedik biçimde taşar, bağırır, kontrolünü yitirir ve “deli çıktı” denir. Deyim, görünürde sakin duran birinin iç yüzünün farklı olduğunu da sezdirir. İnsanların beklenmedik tepkilerini anlatmakta etkilidir. Bağlama göre şaşkınlık, korku ya da hafif alay taşıyabilir. Bu yüzden, hem karakter çözümlemesi hem olay anlatımı içinde canlı ve güçlü duran bir ifadedir. Bu yüzden söz, başlangıçta anlaşılmayan bir kişinin sonradan taşkın veya dengesiz yönleriyle görünür olmasını da anlatabilir.
Örnek Cümleler
- Toplantıda saatlerce sesini çıkarmayan adam birden bire deli çıktı ve bağırmaya başladı.
- Onu bu kadar sakin bilirdik ama küçük meselede bile deli çıkıyor dedi.
- Film ilerledikçe herkesin normal sandığı kahramanın aslında deli çıktığı yavaş yavaş anlaşılıyor.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü çıkmak fiili, gizli kalan bir hâlin sonradan ortaya dökülmesini düşündürür. Bu yüzden kişi sadece öfkelenmez; aynı zamanda çevrenin beklemediği bir yüzünü göstermiş olur. Böylece çevredeki insanlar yalnız davranışa değil, o davranışın beklenmedik oluşuna da şaşırır.
Birinin birdenbire çok sinirlenmesi, ölçüsüz tepki vermesi veya kontrolünü kaybetmesi durumlarında mecaz anlamı öne çıkar. Gündelik dilde en yaygın kullanım da budur. Gündelik dilde deyimin asıl ağırlığı da bu ani taşkınlık ve kontrol kaybı tarafındadır.
Deli çıkmak, taşkın hâle gelen kişinin durumunu anlatır. Deli etmek ise onu bu noktaya taşıyan neden ya da kişiyi anlatır. Biri sonuç, diğeri sebep tarafındadır.