Anlamı
1) çılgına çevirmek:
'Muhtarın maksadı bizi meraktan deli etmek.' -M. İzgü. 2) sinirlendirmek; 3) sağlıklı düşünemeyecek duruma getirmek.
Detaylı Açıklama
Deli etmek üç anlamda kullanılır. Birincisi çılgına çevirmektir: kişi bir merakın, bir bekleyişin ya da bir sıkıntının etkisiyle kendini tutamaz hâle getirilir. İkincisi sinirlendirmektir. Üçüncüsü birini sağlıklı düşünemeyecek duruma getirmektir. Üç anlamda da kalıbın öznesi etkiyi yapan kişi, olay ya da durumdur; etkilenen kişi nesne olarak yer alır: beni, bizi, çocuğu. Etkinin sebebi -den ekiyle de verilebilir: meraktan, gürültüden deli etmek. Söz bir kişinin ısrarını, sürekli bir gürültüyü, bitmeyen bir bekleyişi ya da bir belirsizliği anlatabilir. Kalıp bir yakınma olarak da kurulabilir: bu çocuk beni deli edecek. Cümledeki duygu, merak mı, öfke mi, şaşkınlık mı, kalıbın üç anlamından hangisine yaklaşıldığını belli eder. Bir ev hâlini, bir yolculuğu ya da bir iş yerini anlatan cümlelerde yer alabilir.
Örnek Cümleler
- Sonucu bir hafta sonra açıklanacak sınavın bekleyişi Elif'i meraktan deli etti, geceleri uyuyamıyordu.
- Gece yarısı duvar delen üst kat komşusu bütün apartmanı deli etti, sabah yöneticiye şikâyet yağdı.
- Üç gece uykusuz kalıp dört işi birden yetiştirmeye çalışmak onu deli etmişti; basit bir hesabı bile yapamıyordu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
İzgü'nün cümlesinde muhtarın maksadı, konuşanları meraktan deli etmektir. Tanık birinci anlamın altında durur: merak, kişiyi çılgına çevirecek kadar bilerek artırılır. Etkinin sebebi de meraktan sözüyle açıkça verilir.
Zıddına basmak sözlükte sinirlendirmek, sinirini bozmak diye geçer; uyuz etmek de sinirlendirmek diye tanımlanır. Deli etmek ikinci anlamında bu kalıplarla aynı yerde durur. Öteki iki anlamı ise çılgına çevirmeyi ve düşünemez hâle getirmeyi anlatır.
Arı kızdıranı sokar; sözlüğe göre kişi, sonunda öleceğini bilse de kendisini sinirlendirene saldırır. Deli etmek ise ikinci anlamında birini sinirlendirmektir. Atasözü, birini deli etmeye uğraşanın bir karşılık görebileceğini gösterir.