Deyim

Dem Çekmek Ne Demek?

Anlamı

1) kuşlar uzun ve güzel ezgiler çıkarmak:
'Akasya dallarında bir tek bülbül uzun uzun dem çekiyor.' -H. Taner. 2) şaka içki içmek.

Detaylı Açıklama

Dem çekmek iki anlamda kullanılır. Birincisi kuşların uzun ve güzel ezgiler çıkarmasıdır. Bu anlamda kalıbın öznesi bir bülbül, bir kanarya ya da başka bir ötücü kuştur. Ezginin uzunluğu ve güzelliği tanımın iki şartıdır; kısa bir cıvıltı bu sözle anlatılmaz. İkinci anlam şaka yollu kullanılır ve içki içmeyi bildirir. Bu anlamda özne insandır: akşam olunca meyhanede dem çekmek. Birinci anlam bir bahçeyi, bir ormanı ya da bir sabahı anlatan cümlelerde, şiirde ve düzyazıda görülür. İkinci anlam bir sofra ya da bir eğlence anlatılırken, konuşma dilinde geçer. Hangi anlamın kastedildiğini özne belli eder: kuş mu, insan mı. Şaka işareti, içki anlamının ağırbaşlı bir dille değil, takılarak söylendiğini gösterir. Zaman sözleri de cümleye girebilir: sabaha kadar dem çekmek.

Örnek Cümleler

  1. Bahar gelince bahçedeki dut ağacına konan bülbül her gece saatlerce dem çekiyordu.
  2. Kafesindeki kanarya sabah güneşi vurunca uzun uzun dem çekti, bütün ev uyandı.
  3. Emekli öğretmenler her cuma akşamı balıkçıda buluşup sohbet eşliğinde biraz dem çekiyor.

Diğer Deyimler ve Atasözleri

Sıkça Sorulan Sorular

Taner'in cümlesinde akasya dallarında bir tek bülbül uzun uzun dem çeker. Tanık birinci anlamın altında durur: kuş uzun ve güzel bir ezgi çıkarır. Uzun uzun sözü tanımdaki uzunluk şartını gösterir.

Makara çekmek, sözlükte ötücü kuşların sürekli ötmesi diye açıklanır. Dem çekmek ise uzun ve güzel ezgiler çıkarmaktır. Biri ötmenin sürekliliğine, öteki ezginin uzunluğuna ve güzelliğine bakar; ikisinin öznesi de kuştur.

Kafa cilalamak, sözlükte içki içmek diye açıklanır ve tkz. işareti taşır. Dem çekmek de ikinci anlamında içki içmektir, ama şaka işaretiyle verilir. İki kalıp da içmeyi açıkça söylemeden, dolaylı bir söyleyişle anlatır.