Anlamı
işe yarar olmak, önemli olmak, yerinde ve anlamlı olmak:
'Şöyle iki dişe dokunan, ciğere işleyen söz işitsem, şöyle tatlı, basit bir nağme duysam yok mu...' -S. F. Abasıyanık.
Detaylı Açıklama
Dişe dokunmak, işe yarar, önemli, yerinde ve anlamlı olmayı anlatır. Sözlük dört yakın niteliği birlikte verir. Nitelenen bir söz, bir öneri, bir yardım, bir kazanç ya da bir iş olabilir. Kalıp sıfat-fiille adın önüne geçebilir: dişe dokunur bir öneri, dişe dokunan bir söz. Olumsuz biçimi bir şeyin boş ya da işe yaramaz olduğunu anlatır: dişe dokunur bir şey söylemedi. Yerinde sözü, söylenen ya da yapılan şeyin zamanına ve durumuna uygun düştüğünü gösterir. Anlamlı sözü ise içinin dolu olduğunu belirtir. Kazanç ya da yardım için kurulduğunda kalıp, miktarın küçümsenmeyecek kadar olduğunu bildirebilir. Söz bir toplantı değerlendirmesinde, bir maaş pazarlığında, bir yardım kampanyasında ya da bir kitap eleştirisinde geçebilir. Tanım bir kişiyi nitelemeyi de dışarıda bırakmaz: dişe dokunur bir adam.
Örnek Cümleler
- Üç saatlik toplantıda dişe dokunur tek bir öneri çıkmadı; herkes aynı şikâyetleri tekrarladı.
- Depremden sonra köye gelen yardımların en dişe dokunanı, belediyenin kurduğu konteyner evlerdi.
- Bu yıl aldığımız zam dişe dokunur bir artış oldu; kira farkını rahatça kapattık.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bir sözü niteler: Şöyle iki dişe dokunan, ciğere işleyen söz işitsem, şöyle tatlı, basit bir nağme duysam yok mu... Tanıktaki ikinci niteleme bir sözün insanın içine işlemesini anlatır. Konuşan, anlamlı ve etkileyici bir söz işitmeyi diler.
Ele alınır sözlükte oldukça iyi, işe yarar anlamındadır. Dişe dokunmak da işe yarar olmayı anlatır; buna önemli, yerinde ve anlamlı olmayı ekler. Ele alınırda oldukça sözü bir ölçü koyar, dişe dokunmakta ise anlamlılık ve yerindelik öne çıkar.
Atasözü, her işe yarayan, her türlü işi görebilen birini ya da bir şeyi anlatır. Dişe dokunmak da işe yarar olmayı anlatır; ancak tek bir şeyin yerinde ve anlamlı olmasına bakar. Atasözü çok yönlülüğü, deyim bir sözün ya da bir işin değerini öne çıkarır.