Anlamı
1) ilacın ölçüsünü aşmamak, gerektiği kadar vermek; 2) mec. ölçüyü aşmamak, aşırı davranmamak:
'Saygının ve sevginin dozunu iyi ayarlayabilmeli insan.' -A. İlhan.
Detaylı Açıklama
Dozunu ayarlamak sözlükte iki anlamla yer alır. Birincisi ilacın ölçüsünü aşmamak, gerektiği kadar vermektir. İkincisi mecazdır: ölçüyü aşmamak, aşırı davranmamak. Birinci anlamda özne ilacı veren kişidir; bir hekim, bir hemşire ya da bir anne olabilir. İkinci anlamda dozu ayarlanan şey bir söz, bir şaka, bir eleştiri, bir sevgi ya da bir disiplin olabilir. Gerektiği kadar sözü, ölçünün durumun gereğine göre belirlendiğini gösterir. Kalıp tamlayanla kurulur: ilacın dozunu, şakanın dozunu ayarlamak. Tanım ölçünün kimin tarafından konduğunu söylemez. Birinci anlam bir hastanede ya da bir eczanede, ikinci anlam bir sohbette ya da bir eğitim ortamında geçebilir. Kalıp bir öğüt içinde de kurulur: dozunu iyi ayarla.
Örnek Cümleler
- Çocuğun kilosunu soran doktor, ateş düşürücünün dozunu buna göre ayarladı.
- Yeni öğretmen eleştirilerinin dozunu ayarlayınca sınıftaki çekingen öğrenciler de söz almaya başladı.
- Damadın düğündeki konuşmasında şakaların dozunu iyi ayarlaması, iki ailenin de hoşuna gitti.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Mecaz anlamı örnekler: Saygının ve sevginin dozunu iyi ayarlayabilmeli insan. Burada dozu ayarlanan şey bir ilaç değil, iki duygudur. Yazar insanın bu duyguları ölçülü göstermesi gerektiğini söyler.
Dozunu kaçırmak, ilaçta ölçüyü tutturamamak ya da mecaz olarak ölçüyü aşmak, aşırı gitmektir. Dozunu ayarlamak ise ilacı gerektiği kadar vermek, davranışta da aşırıya kaçmamaktır. İki kalıp aynı iki alanda, ilaçta ve davranışta, karşıt yönlere bakar.
Atasözü, her şeyin bir ölçüsü ve zamanı olduğunu söyler. Dozunu ayarlayan kişi de bir şeyi ölçüsünde tutar. Atasözü ölçünün varlığını genel bir yargıyla bildirir; deyim bu ölçüye uymayı adlandırır.