Anlamı
1) oy verdiğini veya söz istediğini elini kaldırarak belirtmek; 2) birine, bir şeye vurmaya kalkışmak:
'İtlerden birine el kaldırmanın cezası ölüm idi.' -M. İzgü.
Detaylı Açıklama
El kaldırmak iki anlamda kullanılır. Birincisi, bir toplantıda oy verdiğini ya da söz istediğini elini kaldırarak belirtmektir. Bu anlamda hareket bir işaret, bir katılım biçimidir: sınıfta, mecliste ya da bir kurulda görülür. İkincisi, birine ya da bir şeye vurmaya kalkışmaktır. Bu anlamda kaldırılan el bir tehdit taşır; tanım vurmanın gerçekleşmesini değil, ona kalkışmayı anlatır. Kime el kaldırıldığı yönelme ekiyle söylenir: çocuğa el kaldırmak. İkinci anlam olumsuz bir kuruluşla bir ilkeyi de dile getirebilir: ömründe kimseye el kaldırmadı. İki anlamın görüntüsü aynıdır, ama amaç ayrıdır: biri söz almayı ya da oy vermeyi, öteki şiddete kalkışmayı anlatır. Hangisinin kastedildiğini cümlenin bağlamı belirler.
Örnek Cümleler
- Bütçe önerisi oylanırken kurul üyelerinin çoğu el kaldırarak kabul etti.
- Derste soruyu bilen Zeynep, söz almak için hemen el kaldırdı.
- Ömrü boyunca çocuklarına el kaldırmamış olan dede, torunlarına da sabırla öğüt verirdi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle şöyledir: İtlerden birine el kaldırmanın cezası ölüm idi. Burada kalıp ikinci anlamda, vurmaya kalkışmak anlamındadır. Kalıbın yöneldiği kişi değil, bir hayvandır: itlerden biri. Cezanın ağırlığı, yasağın ne kadar sıkı olduğunu gösterir.
Parmak kaldırmak, bir toplulukta söz istemek için işaret parmağını açık bırakarak kapalı eli yukarı kaldırmaktır. El kaldırmanın ilk anlamı ise hem söz istemeyi hem oy vermeyi kapsar. Parmak kaldırmak yalnız söz istemek içindir ve hareketin biçimini de tarif eder.
Bu atasözü, başkasına vuranın ondan karşılık göreceğini, kötü söz söyleyenin kötü söz işiteceğini söyler. Birine el kaldıran kişi de böyle bir karşılığı göze almış olur. Atasözü el kaldırmanın sonucunu, deyim ise kalkışmanın kendisini anlatır.