Anlamı
1) saygı gösterilen kimse karşısında el kavuşturmuş bir biçimde:
'Doğruldu, el pençe divan durdu, başını önüne eğdi.' -P. Safa. 2) aşırı saygı göstererek:
'Dayımı el pençe divan karşılar, ne yiyip ne içeceğini sormazdı, çünkü bilirdi.' -A. Boysan.
Detaylı Açıklama
El pençe divan deyimi, saygı gösterilen birinin karşısında ellerini önde birleştirip hazır vaziyette durmayı anlatır. Bu duruş, yalnız bedensel bir biçim değil, aynı zamanda aşırı saygı, çekinme ve dikkat hâlidir. Deyim kimi zaman geleneksel terbiye ve resmiyet duygusunu taşırken, kimi zaman da birine gereğinden fazla boyun eğmeyi sezdirir. Bu yüzden cümlenin tonuna göre hem övgü hem hafif eleştiri içerebilir. Özellikle eski konak düzeni, büyük küçük ilişkisi, resmî kabul sahneleri ya da patron karşısında susup bekleme hâli anlatılırken çok yerinde durur. Söz yalnız bir beden biçimini değil, kişinin kendini geri çekip karşısındakine alan açtığı ruh hâlini de verir. Kısacası el pençe divan, bir kimsenin karşısında bedenen ve ruhen dikkat kesilmiş, saygısını görünür kılmış duruşu anlatan çok canlı bir deyimdir.
Örnek Cümleler
- Misafir odaya girer girmez el pençe divan durup hizmet bekledi çocuklardan.
- Patron karşısında el pençe divan duran memurların hâli onu rahatsız etti.
- Dedesinin yanında hep el pençe divan durur, sözünü kesmeye bile çekinirdi.
Kökeni ve Hikayesi
Osmanlıca kökenli ifade, bedenin saygı için hazır duruşunu betimleyen saray ve resmiyet dilinden beslenmiştir.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Hayır, bazen ölçülü saygıyı anlatır, bazen de gereğinden fazla boyun eğmeyi çağrıştırır. Bu yüzden cümlenin tonu anlamın yönünü belirler ve sözün övgü mü eleştiri mi taşıdığını değiştirir.
Çünkü kişi göz önünde canlanan belirgin bir duruşla anlatılır. Eller, beden ve başın pozisyonu sözün etkisini güçlendirir; duyan kişi sahneyi neredeyse hemen zihninde kurar ve ilişki biçimini sezer.
Aile büyükleri, patron ilişkileri, resmî ağırlama ve eski terbiye anlayışı konuşulurken daha çok duyulur. Çünkü bu alanlarda beden diliyle gösterilen saygı önem kazanır ve duruş başlı başına mesaj taşır.