Anlamı
1) birinden bir hakkı almaya kalkışmak:
'Ne var ki niye bizim lokmamıza el uzatırlar?' -A. İlhan. 2) yardım etmek:
'Sözü geçecek, en umulmadık bir zamanda kendine el uzatabilecek bir adam olmadığı nereden belli?' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
El uzatmak birbirine karşıt iki anlamda kullanılır. Birincisi, birinden bir hakkı almaya kalkışmaktır; uzatılan el başkasının payına, malına, lokmasına yönelir. İkincisi, yardım etmektir; uzatılan el bu kez zor durumdaki birine destek olur. İki anlamı ayıran, elin neye ve kime uzandığıdır. Uzatmak fiili, elin bir şeye ya da bir kişiye doğru gitmesini anlatır. Birinci anlamda el uzatılan hak, mal ya da pay yönelme ekiyle anılır: başkasının malına el uzatmak. İkinci anlamda yardım edilen kişi de aynı ekle gelir: düşene el uzatmak. Tanımdaki kalkışmak sözü, hakkı almanın bir girişim olduğunu gösterir; girişimin sonuca varıp varmadığı ayrıca anlatılır. Kalıp bir suçlamada da, bir teşekkürde de geçebilir: kimsenin hakkına el uzatmadım; zor günümde bana el uzattın.
Örnek Cümleler
- Kardeşlerinin miras payına el uzatan ağabey, açılan davada haksız çıktı.
- Selde evini yitiren aileye köyün bütün gençleri el uzattı, bir ayda yeni bir ev yapıldı.
- Murat işini kaybedince eski öğretmeni ona el uzattı ve yeni bir iş buldu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle şöyledir: Ne var ki niye bizim lokmamıza el uzatırlar? Burada kalıp ilk anlamda, birinden bir hakkı almaya kalkışmak anlamındadır. Lokma sözü, el uzatılan hakkın bir geçim payı olduğunu düşündürür.
Cümle şöyledir: Sözü geçecek, en umulmadık bir zamanda kendine el uzatabilecek bir adam olmadığı nereden belli? Burada kalıp yardım etmek anlamındadır. Cümle, beklenmedik bir anda yardım edebilecek birinin bulunabileceğini düşündürür.
Elini uzatmak yalnız yardım etmek anlamındadır: Kızılay, yoksullara elini uzatır. El uzatmak da ikinci anlamında bunu söyler. Hak almaya kalkışmak ise yalnız iyeliksiz kalıpta bulunur; sözlük iyelikli biçime böyle bir anlam vermez.