Anlamı
1) birinden bir hakkı almaya kalkışmak:
'Ne var ki niye bizim lokmamıza el uzatırlar?' -A. İlhan. 2) yardım etmek:
'Sözü geçecek, en umulmadık bir zamanda kendine el uzatabilecek bir adam olmadığı nereden belli?' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
El uzatmak deyimi, bağlama göre iki temel anlama gelir: birinin hakkına, malına ya da payına yönelmek; birine yardım etmek üzere elini uzatmak. Bu iki anlam birbirinin tersidir ama aynı temel hareketten doğar. Elin bir şeye doğru gitmesi ya haksız bir müdahaleyi ya da destek amaçlı bir yaklaşımı anlatır. Bu yüzden cümledeki hava belirleyicidir. Özellikle yardım bağlamında umut, dayanışma ve yetişme duygusu taşırken; haksız müdahale bağlamında sınır aşma ve hak ihlali sezdirir. Böylece aynı söz, niyete bağlı olarak büsbütün zıt iki etik sonucu anlatabilir. Kısacası el uzatmak, insanın bir başkasına ya zarar verme niyetiyle ya da yardım etme amacıyla yöneldiğini anlatan, bağlama göre çok farklı sonuçlar doğurabilen güçlü bir deyimdir.
Örnek Cümleler
- Kimsenin lokmasına el uzatmazdı, bizim evde en ağır ayıplardan biriydi bu.
- En ummadığı anda ona el uzatan eski bir dostu kapıyı çaldı gece.
- Zor durumda kalana el uzattı ama hakkına el uzatanlarla işi olmadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümlenin tonu ve nesnesi bunu hemen belli eder. Hak, mal veya lokma söz konusuysa olumsuz; yardım, destek ve yetişme anlamı varsa olumlu yön öne çıkar.
Çünkü elin bir şeye doğru gitmesi hem müdahale hem destek olabilir. Deyim bu temel hareketin niyete göre bambaşka anlamlar kazanabildiğini gösterir ve bağlamı çok önemli kılar.
Hak, mal, para ve yardım konularında dikkatli kullanılmalıdır. Çünkü küçük bir ton farkı bile sözü yardım etmekten haksızlığa çevirebilir ve anlamı tamamen tersine döndürebilir; yanlış anlam doğurabilir.