Anlamı
başkalarının hakkını vermemek:
'Hem benden haber bekleyen okuyucularımın hakkını yiyor, öteki genç okuyucularımın kalbini kırıyorum.' -O. V. Kanık.
Detaylı Açıklama
Hak yemek deyimi, başkasının hakkını vermemek, onun payını, emeğini ya da kazanması gereken karşılığı haksız biçimde elinden almak anlamında kullanılır. Bu yüzden deyim yalnız maddi alacaklarla sınırlı değildir; emek, saygı, fırsat, sıra ve değerlendirme gibi alanlarda da geçerlidir. Bir işçinin ücretini eksik ödemek de hak yemektir, bir öğrencinin emeğini görmezden gelmek de. Deyim açık bir ahlak yargısı taşır; çünkü ortada yalnız eksiklik değil, adaletsizlik vardır. Bu nedenle söz, gündelik dilde güçlü bir vicdan çağrısı gibi işler. Cümlede geçtiğinde yapılan davranışın yanlışlığı kadar, mağdur edilen kişinin görünmeyen emeği de hissedilir. Kısacası hak yemek, adalet duygusunu zedeleyen, toplumsal güveni bozan ve ahlaki sorumluluğu ağır biçimde gündeme getiren yerleşik bir deyimdir.
Örnek Cümleler
- İşçilerin fazla mesaisini ödemeyip hak yemek hiçbir patrona yakışmaz gerçekten.
- Sınav kâğıdını doğru okumadan not vermek, öğrencinin emeğini açıkça hak yemektir.
- Kardeşinin payını gizlice alarak hak yemek sonunda evde büyük kavga çıkardı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü hak yemek yalnız para meselesi değildir; kişinin emeğini, sırasını, fırsatını veya itibarını vermemeyi de kapsar. Bu yüzden deyim, adalet duygusunu bozan her eksiltmeyi ahlaki bir sorun olarak işaret eder.
Emek takdir edilmediğinde, biri konuşma hakkı bulamadığında, başarısı başkasına yazıldığında ya da fırsat eşitliği bozulduğunda mecaz anlam belirginleşir. Böyle yerlerde yenilen şey somut mal değil, görünmeyen haktır.
Çünkü söz, yapılan yanlışı doğrudan vicdan ve adalet eksenine taşır. Basit hata ya da unutkanlık gibi duyulmaz; karşıdakinin payını bile bile ya da ağır ihmal sonucu eksiltme anlamı taşıdığı için sert gelir.