Anlamı
kim ve ne olduğunu anlamak için dikkatle bakmak:
'Beni gözleriyle tartarak önümden geçti, sonra geri döndü geldi, oturmakta olduğun tahta sıranın ucuna ilişti.' -O. Kemal.
Detaylı Açıklama
Gözüyle tartmak deyimi, bir kişiyi ya da şeyi dış görünüşünden, duruşundan ve davranışından anlamaya çalışacak kadar dikkatle süzmek anlamına gelir. Buradaki tartmak gerçek bir ölçme değildir; bakış yoluyla karşıdakinin kim olduğunu, ne niyet taşıdığını ya da ne kadar güvenilir göründüğünü anlamaya yöneliktir. Bu yüzden söz, yalnız bakmayı değil, değerlendirmeyi de içerir. İnsan bazen karşısındakini konuşmadan önce gözüyle tartar; onu küçümsemek, merak etmek, yoklamak ya da çözmeye çalışmak için böyle bakabilir. Deyim, bakışın hesaplı ve dikkatli oluşunu çok iyi verir. Kısacası gözüyle tartmak, gözlemle hüküm vermeye çalışan, dikkatli ve çoğu zaman sorgulayıcı bakışı anlatan canlı bir deyimdir. Bu yönüyle sessiz ama yoğun bir yoklama tavrını da açıkça hissettirir.
Örnek Cümleler
- Yeni gelen ustayı baştan aşağı gözüyle tartıp sonra selam verdi.
- Kapıdaki bekçi bizi uzun uzun gözüyle tarttı, hemen içeri almadı.
- Kadın karşısındaki müşteriyi gözüyle tartarak ne istediğini hemen anlamaya çalıştı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü kişi karşısındakine boş boş bakmaz; onun tavrını, gücünü, niyetini ya da konumunu çözmeye uğraşır. Deyimin asıl gücü, bakışın sessiz bir hüküm vermeye yaklaşmasında yatar.
Her zaman olumsuz değildir. Bazen merak ve dikkat bildirir, bazen de kuşku, küçümseme ya da temkin sezdirir. Tonu, bakılan kişinin konumu ve sahnenin havası belirler.
Süzmek çoğu zaman uzun ve dikkatli bakmayı anlatır. Gözüyle tartmak ise bu bakışın sonunda bir kanaat oluşturma, bir ölçü çıkarma ve karşıdakini çözmeye çalışma boyutunu daha açık biçimde taşır.