Anlamı
güneş doğmadan önce yataktan kalkmak:
'Ömrübillah güneşi üzerine doğdurmamış olmakla övünüyor.' -H. Taner.
Detaylı Açıklama
Güneşi üzerine doğdurmamak deyimi, sabah çok erken kalkmak, güneş yükselmeden uyanmış olmak ve bunu bir çalışkanlık ya da disiplin göstergesi saymak anlamında kullanılır. Buradaki ifade yalnız saat bilgisi vermez; kişinin tembelliğe düşmediğini, işine erken sarıldığını ve sabahı boşa bırakmadığını da sezdirir. Bu yüzden deyim, özellikle eski kuşakların çalışkanlık ölçüsü içinde sıkça yer alır. Erken uyanma alışkanlığı, düzenli yaşam, işini sahiplenme ve kendini ağırdan almama düşünceleri bu sözde birleşir. Kimi bağlamlarda hafif övünme ya da başkasını eleştirme tonu da taşıyabilir. Kısacası güneşi üzerine doğdurmamak, sabahı kaçırmadan işe koyulmayı öven, erken kalkmayı karakter ölçüsü gibi sunan yerleşik bir deyimdir. Böylece çalışma ahlakını günlük alışkanlık üzerinden görünür kılar.
Örnek Cümleler
- Dedem ömrü boyunca güneşi üzerine doğdurmamış bir adamdı gerçekten hep.
- Tarlaya yetişmek için güneşi üzerine doğdurmamak gerektiğini söylerdi hep bize.
- Sabah tembelliğini sevmez, güneşi üzerine doğdurmamayı marifet sayardı hep zaten.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü söz yalnız uyanma saatini değil, çalışkanlık ve düzen duygusunu da yükler. Böylece erken kalkmak, karakterin bir sağlamlığı ve iş disiplini göstergesi gibi toplum içinde sunulur.
Çoğu zaman övgüdür; ancak bağlama göre başkasını tembellikle suçlayan hafif bir sitem de taşıyabilir. Özellikle karşılaştırmalı söyleyişlerde bu eleştirel ton daha açık, daha keskin biçimde belirginleşir.
Çünkü tarım, esnaflık ve emek merkezli yaşamda sabah erken başlamak önemli bir değer sayılmıştır. Bu yüzden söz, eski çalışma disiplininin dili içinde daha sık yaşar.