Anlamı
1) iyileştirmek, hastalıktan kurtarmak; 2) uygun, yerinde bir davranışta bulunmak:
'Biraz da etrafında olup bitenlere dikkat etsen iyi edersin.' -A. M. Dranas. 3) argo soymak, parasını, malını almak.
Detaylı Açıklama
İyi etmek deyimi, birden fazla anlam taşıyan yaygın bir ifadedir. Birinci anlamı bir hastayı iyileştirmek, sağlığına kavuşturmaktır. İkinci ve çok daha sık kullanılan anlamı ise doğru, yerinde bir davranışta bulunmaktır; bu kullanımda genellikle 'iyi ediyorsun', 'iyi ettin' kalıbıyla geçer. Üçüncü anlamı argo olup birini soymak, parasını almaktır. Günlük dilde en çok ikinci anlamıyla karşılaşılır: bir tavsiye verirken ya da birinin kararını onaylarken 'iyi edersin' demek son derece yaygındır. Söz, bağlamına göre destekleyici de olabilir, uyarıcı da; tonu cümlenin geri kalanı belirler. Özellikle nasihat verirken çok tercih edilen bir kalıptır; karşıdakine 'doğru yoldasın' ya da 'yapmazsan pişman olursun' mesajını dolaylı biçimde iletir.
Örnek Cümleler
- Bu havada mont giymeden çıkma, giysein iyi edersin yoksa hasta olursun.
- Annesi çocuğu doktora götürdü, ilaçlar sayesinde kısa sürede iyi etti.
- Erken yatıp dinlenirsen iyi edersin, yarın uzun bir gün seni bekliyor.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Argo kullanımda 'iyi etmek' birini soymak, dolandırmak anlamına gelir. Genellikle suç dünyasını anlatan romanlarda, filmlerde ya da sokak dilinde geçer. Resmî veya günlük olağan konuşmada bu anlam pek tercih edilmez.
'İyi yaptın' daha somut bir eylemi onaylar; bir iş yapılmıştır ve sonucu iyidir. 'İyi ettin' ise daha genel bir onay verir; kararın kendisini destekler. Ayrıca 'iyi ettin' bazen hafif alaycı bir tonla, 'maşallah yaptın yapacağını' anlamında da kullanılabilir.
Evet, özellikle halk dilinde 'doktor onu iyi etti' gibi cümlelerle hâlâ kullanılır. Ancak yazılı tıp dilinde 'tedavi etmek', 'iyileştirmek' gibi ifadeler tercih edilir. Günlük konuşmada ise hâlâ canlı ve doğal duran bir kullanımdır.