Anlamı
yüzü, üstü başı siyah lekeler içinde kalmak, eli yüzü kapkara olmak.
Detaylı Açıklama
Kömürcü çırağına dönmek deyimi, bir kişinin yüzü, eli ve üstü başının kömür tozu, is veya başka bir koyu maddeyle kaplanarak kapkara hale gelmesi durumunu anlatır. Kömürcü çırakları, kömür taşıma ve dağıtma işinin doğası gereği her gün siyah tozla kaplanır; bu nedenle deyim hem mesleki bir gözlemi hem de bu görüntünün komik ya da şaşırtıcı niteliğini barındırır. Söz bir kişi tozlu, dumanlı ya da is bırakan bir işten döndüğünde ya da kazara kararıp lekelendiğinde şaka veya uyarı amacıyla kullanılır. Hem gülümseten hem de somut bir görsel betimleme sunan bu deyim, Türk günlük dilinin renkli ifadelerinden biridir. Kömürcü mesleğinin tarihsel gerçekliğine dayanan özgün bir söz kalıbıdır.
Örnek Cümleler
- Baca temizliğinden döndüğünde kömürcü çırağına dönmüştü; duşa girmeden eve alınmadı.
- Araba motorunu tamir etmeye çalışınca kömürcü çırağına döndü; mendille silip tekrar baktı.
- Yangın söndürme çalışmalarından sonra itfaiyeciler kömürcü çırağına dönmüş halde fotoğraf verdi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Hayır; duman, is, yağ, çamur ya da herhangi koyu bir madde nedeniyle kişi kapkara hale geldiyse de kullanılabilir. Önemli olan kömürcü çırağının tipik görünümüne benzer biçimde yüzün ya da bedenin kararmasıdır.
Kömür ticaret ve dağıtımı Türk kent yaşamında uzun süre önemli bir meslek koluydu. Kömürcü çırakları bu işin en ağır yükünü taşıyan, sürekli kararmış görünen tipik figürlerdi. Bu tanıdık imge deyime hem canlılık hem de tarihsel bir derinlik katar.
Genellikle nötr ya da hafif mizahi bir anlam taşır; kişiyi utandırmaktan çok görünümünü renkli biçimde betimler. Ancak bağlama göre hafif bir eleştiri ya da temizlik konusunda bir uyarı içererek daha ciddi bir ton da kazanabilir.