Anlamı
korkudan, şaşkınlıktan ve öfkeden konuşamaz olmak:
'Birdenbire nutku tutuldu ve bütün gayretlerine rağmen konuşamadı.' -N. F. Kısakürek.
Detaylı Açıklama
Nutku tutulmak deyimi, bir kişinin yaşadığı yoğun bir duygu karşısında konuşma yetisini kısa süreliğine kaybetmesini, sesi çıkmaz hale gelmesini anlatır. Bu duygu korku, şaşkınlık, öfke ya da büyük bir hayranlık olabilir; ortak noktası dilin bir anda durmasıdır. Konuşma yetisinin geçici olarak kaybedilmesi anlık ve geçici bir durumdur; kişi kendine geldikçe sözcükler yeniden akmaya başlar. Halk dili bu psikolojik anı somutlaştıran etkili bir kalıp olarak deyime sahip çıkmıştır. Edebi metinlerde gerilim, sürpriz ya da yıkıcı haber sahnelerinde karakterin iç dünyasını birkaç sözle özetlemek için yazarlar tarafından sıkça tercih edilir. Türkçenin sözel duyguya dair zengin söz hazinesinin değerli bir parçasıdır. Bu yönüyle deyim Türk halk dilinin gözleme dayalı somut anlatım gücünün özlü bir örneği olarak halk söyleyişinde yer eder.
Nutku Tutulmak Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Birdenbire nutku tutuldu ve bütün gayretlerine rağmen tek bir cümle bile söyleyemedi.
- Sınıfa girdiğinde göz göze geldiği eski arkadaşının karşısında nutku tutuldu, konuşacak bir kelime bulamadı.
- Mahkemede tanıklık yapacaktı ama hâkimin sert bakışı karşısında bir an için nutku tutuldu.
Kökeni ve Hikayesi
Arapça nutuk kelimesi konuşma, söyleme anlamı taşır. Türkçe tutulmak fiili ise donmak, durmak, hareket edemez hale gelmek anlamında kullanılır. İki kelimenin birleşimi konuşmanın aniden durmasını imleyen kalıp bir deyim oluşturmuştur.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Beklenmedik kötü haberler, anlık şaşkınlıklar, derin bir öfke, sınırı aşan korku ya da ezici bir hayranlık anlarında bu deyim doğal duyulur. Ortak nokta zihnin olayı tek hamlede işleyememesi ve dilin geri çekilmesidir. Bu yüzden gerilim sahnelerinde, suçlama anlarında, kavuşma duygusunun yoğunlaştığı sürpriz buluşmalarda sıkça karşımıza çıkar. Konuşma ve nefes ilişkisinin geçici bir kesintisini tarif eder.
Modern psikoloji bu durumu sempatik sinir sisteminin ani bir tepkisi olarak değerlendirir. Beklenmedik bir uyarı karşısında vücut savaş ya da kaç tepkisini devreye sokar; bu sırada konuşma ile ilgili kaslar gevşer ya da kasılır, dil bir an için işlemez. Bu nörolojik tepki tüm insanlarda görülebilir. Bu yüzden nutku tutulmak yalnızca bir mecaz değil, gerçek bir psiko-fizyolojik tepkinin halk dilindeki karşılığıdır.
Sırrı açığa çıkan karakterin yüzleşme sahnesi, beklenmedik bir suçlamanın yapıldığı diyaloglar, yıkıcı haberlerin alındığı anlar ve kavuşma sürprizleri bu deyim için tipik sahnelerdir. Necip Fazıl ve Sait Faik bu deyimi karakterlerin iç dünyasını okura kısa yoldan sezdirmek için ustaca kullanır. Okuyucu cümleyi okuduğunda karakterin yaşadığı şoku doğrudan paylaşır. Bu yönüyle deyim güçlü bir betimleme aracıdır.