Anlamı
1) okunaksız (yazı); 2) kesin yargı ve çözüm bildiren:
'Reçete gibi kati ve veciz bir beyit ki dört kelime ile bu derdin devasını söylüyor.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Reçete gibi deyimi iki ayrı kullanımıyla bilinir. Birinci anlamda bir yazının okunaksız, çetrefilli, ancak yazan kişinin anlayabileceği biçimde olduğunu anlatır. İkinci anlamda ise bir sözün kesin yargı, çözüm ve nihai hüküm bildirir nitelikte olduğunu vurgular. Söz Latin kökenli recipe kelimesinden gelen reçete sözcüğünden türemiştir; doktor reçeteleri tarihsel olarak hem okunaksız hem de hastalığa tam çözüm önerisi olarak bilinir. Doktor reçetesi gibi okunaksız bir el yazısı, bir öğrencinin imtihan kağıdındaki kötü yazı, bir şairin dört kelimeyle özetlediği veciz beyit, bir filozofun kestirip atan sözü tipik bağlamlardır. Söz iki yönlü kullanımıyla halk dilinin zenginliğini gösterir; doktor reçetesinin sosyal hafızadaki yerini tanıklar. Söz halk dilinin somut bir mesleki gözleminden mecazi anlama doğru gerçekleştirdiği ustaca bir esnek genişlemenin temiz bir örneğidir.
Reçete gibi Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Reçete gibi kati ve veciz bir beyit ki dört kelime ile bu derdin devasını söylüyor diyen yazar şairin tek dizede gizli bilgeliğini öne çıkarıyordu.
- Öğrencinin imtihan kağıdındaki yazı tıpkı bir reçete gibi okunaksız çıkınca öğretmen iki kez döndürerek anlamaya çalıştı.
- Filozofun konuşmasının sonundaki o tek cümle reçete gibi kesin bir hüküm taşıyıp tüm tartışmayı tek hamlede kapattı.
Kökeni ve Hikayesi
Söz, Latin kökenli recipe kelimesinden Avrupa dilleri yoluyla Türkçeye geçmiş reçete sözcüğünden türemiştir. Doktor reçetelerinin okunaksız oluşu ve hastalığa kesin çözüm getirme özelliği halk diline iki yönlü mecaz olarak yansımıştır.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Reçete, Latin kökenli recipe kelimesinden Avrupa dilleri ve Arapça yoluyla Türkçeye geçmiştir; almak, kabul etmek anlamından doktorun verdiği yazılı tarif anlamına dönüşmüştür. Tıp dilinin yaygın bir kavramı olarak halk diline yerleşmiş; mecazi kullanımları da hızla zenginleşmiştir.
Okul ortamlarında öğrenci defterleri ve sınav kağıtları için, ofis ortamlarında karalama notları için, ev içinde kişisel günlüklerin acele yazılmış sayfaları için ilk anlam tercih edilir. Halk dili anlaşılması güç el yazılarını doktor reçetesinin sosyal hafızadaki imajıyla nitelendirir.
İkinci anlam edebî dilde özellikle veciz sözler, çarpıcı beyitler, filozofik özetler ve nihai hüküm bildiren cümleler için kullanılır. Az sözle çok şey söyleyen ifadeler reçete gibi kati nitelemesini hak eder. Yazar ya da konuşmacı bu kalıpla sözün hem netliğini hem etki gücünü vurgular.