TDK Yazım Kılavuzu'na göre ünlü daralması, Türkçede geniş ünlülerin (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşmesi olayıdır. Bu ses olayı özellikle fiil çekimlerinde şimdiki zaman ekiyle görülür. Ünlü daralması, büyük ünlü uyumu ile birlikte Türkçenin temel ses kurallarından biridir.

1. Şimdiki Zaman Çekiminde Daralma

Temel Kural

Türkçede a, e ünlüleri ile biten fiillerin şimdiki zaman çekiminde, söyleyişte de yazımda da a ünlüsü ı, u; e ünlüsü i, ü olur:

başlıyor (<başla-yor), oynuyor (<oyna-yor), doymuyor (<doyma-yor), izliyor (<izle-yor), diyor (<de-yor), gelmiyor (<gelme-yor), gözlüyor (<gözle-yor) vb.

2. Ünlüyle Başlayan Eklerde Daralma

Söyleyişte Daralma, Yazımda Korunma

Birden çok heceli ve a, e ünlüleri ile biten fiiller, ünlüyle başlayan ek aldıklarında bu fiillerdeki a, e ünlülerinde söyleyişte yaygın bir daralma (ı ve i'ye dönme) eğilimi görülür. Ancak söyleyişteki ı, i ünlüleri yazıya geçirilmez:

başlayan, yaşayacak, atlayarak, saklayalı, atmayalım; gelmeyen, izlemeyecek, gitmeyerek, gizleyeli, besleyelim vb.

3. Demek ve Yemek Fiilleri

Tek Heceli Fiillerde Özel Durum

Buna karşılık tek heceli olan demek ve yemek fiillerinde, söyleyişteki i ünlüsü yazıya da geçirilir:

diyen, diyerek, diyecek, diyelim, diye, yiyen, yiyerek, yiyecek, yiyelim, yiye, yiyince, yiyip vb.

Not

Ancak deyince, deyip sözlerindeki e yazılışta korunur.

Ünlü Daralması Kuralları Tablosu

Durum Daralma Yazılır mı? Doğru Yanlış
Şimdiki zaman (-yor) Evet, yazılır başlıyor, izliyor başlayor, izleyor
Çok heceli fiil + ünlü ek Hayır, yazılmaz başlayan, yaşayacak başlıyan, yaşıyacak
demek / yemek fiilleri Evet, yazılır diyen, yiyecek deyen, yeyecek

Mini Alıştırma

Aşağıdaki kelimelerin doğru yazılışını belirleyin:

  1. "oyna-yor" birleşimi nasıl yazılır?
  2. "başla-yan" birleşimi nasıl yazılır?
  3. "de-yen" birleşimi nasıl yazılır?
  4. "ye-yecek" birleşimi nasıl yazılır?
  5. "izle-yor" birleşimi nasıl yazılır?

Sıkça Sorulan Sorular

Ünlü daralması nedir?

TDK'ye göre ünlü daralması, Türkçede geniş ünlülerin (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşmesi olayıdır. Özellikle fiillerin şimdiki zaman çekiminde görülür.

Şimdiki zaman çekiminde ünlü daralması nasıl olur?

TDK Yazım Kılavuzu'na göre a, e ünlüleri ile biten fiillerin şimdiki zaman çekiminde a ünlüsü ı veya u'ya; e ünlüsü i veya ü'ye dönüşür. Örnek: başla-yor → başlıyor, izle-yor → izliyor.

Demek ve yemek fiillerinde ünlü daralması nasıl yazılır?

TDK'ye göre tek heceli demek ve yemek fiillerinde söyleyişteki i ünlüsü yazıya da geçirilir: diyen, diyerek, diyecek, yiyen, yiyerek, yiyecek. Ancak deyince ve deyip sözlerinde e korunur.

Çok heceli fiillerde ünlü daralması yazılır mı?

TDK'ye göre çok heceli fiillerde ünlüyle başlayan ek aldıklarında söyleyişte daralma olsa da yazıya geçirilmez. Örnek: başlayan (başlıyan değil), yaşayacak (yaşıyacak değil).

Başlıyor mu başlayor mu doğru?

TDK'ye göre doğru yazım "başlıyor"dur. Şimdiki zaman çekiminde a ünlüsü ı'ya daralır ve bu daralma yazıya geçirilir.

Deyince mi diyince mi doğru?

TDK Yazım Kılavuzu'na göre "deyince" doğrudur. Fiil çekiminde "demek" fiilinin çoğu biçiminde daralma yazılsa da "deyince" ve "deyip" sözlerinde e korunur.

Ünlü daralması ile ünlü düşmesi aynı şey mi?

Hayır, ünlü daralması ünlünün değişmesi (a→ı, e→i), ünlü düşmesi ise ünlünün tamamen kaybolmasıdır (burun→burnu). İkisi farklı ses olaylarıdır.

Özet

TDK Yazım Kılavuzu'na göre ünlü daralması, fiillerin şimdiki zaman çekiminde geniş ünlülerin dar ünlülere dönüşmesi olayıdır. Bu daralma şimdiki zamanda ve demek/yemek fiillerinde yazıya geçirilir, çok heceli fiillerde ise yazılmaz.

  • Şimdiki zaman çekiminde a→ı/u, e→i/ü daralması olur ve yazılır.
  • Çok heceli fiillerde ünlüyle başlayan eklerde daralma yazılmaz.
  • "demek" ve "yemek" fiillerinde daralma yazıya geçirilir.
  • "deyince" ve "deyip" sözlerinde e korunur.