TDK Yazım Kılavuzu'na göre ünlü düşmesi, Türkçede bazı kelimelerin ünlüyle başlayan ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlülerin düşmesi olayıdır. Bu ses olayı, ünlü daralması ile karıştırılmamalıdır. Ünsüz türemesi gibi diğer ses olayları da kelimelerin yazımında önemli değişikliklere neden olur.
1. İki Heceli Kelimelerde Ünlü Düşmesi
İki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler düşer:
ağız / ağzı, alın / alnı, bağır / bağrım, beniz / benzi, beyin / beynimiz, boyun / boynu, böğür / böğrüm, burun / burnu, geniz / genzi, göğüs / göğsün, gönül / gönlünüz, karın / karnı, oğul / oğlu, çevir- / çevril-, devir- / devril- vb.
2. İkilemelerde Ünlü Düşmesi
Ünlüyle başlayan ek aldıklarında vurgusuz orta hecesindeki dar ünlüsü düşen kelimelerle oluşturulan ikilemelerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmez:
ağız ağıza, burun buruna, koyun koyuna (yatmak), omuz omuza, devirden devire, nesilden nesile, oğuldan oğula, şehirden şehire vb.
3. Yer Bildiren Kelimelerde Ünlü Düşmesi
İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı gibi sözler ek aldıklarında sonlarında bulunan ünlüler düşmez:
içerde değil içeride, dışardan değil dışarıdan, ilerde değil ileride, şurda değil şurada, burda değil burada, orda değil orada, yukarda değil yukarıda, aşağda değil aşağıda vb.
Ünlü Düşmesi Kuralları Tablosu
| Durum | Ünlü Düşer mi? | Doğru | Yanlış |
|---|---|---|---|
| İki heceli kelime + ünlü ek | Evet, düşer | burnu, gönlüm, alnı | burunu, gönülüm, alını |
| İkilemelerde | Hayır, düşmez | omuz omuza, burun buruna | omuz omza, burun burna |
| Yer bildiren kelimeler | Hayır, düşmez | içeride, burada, yukarıda | içerde, burda, yukarda |
Mini Alıştırma
Aşağıdaki kelimelerin doğru yazılışını belirleyin:
- "burun" kelimesi "-u" eki aldığında nasıl yazılır?
- "omuz omuza" mı yoksa "omuz omza" mı doğrudur?
- "içeri" kelimesi "-de" eki aldığında nasıl yazılır?
- "gönül" kelimesi "-üm" eki aldığında nasıl yazılır?
- "yukarı" kelimesi "-da" eki aldığında nasıl yazılır?
Sıkça Sorulan Sorular
TDK'ye göre ünlü düşmesi, Türkçede bazı kelimelerin ünlüyle başlayan ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlülerin düşmesi olayıdır. Örnek: burun → burnu, gönül → gönlüm.
TDK Yazım Kılavuzu'na göre iki heceli bazı kelimelerde ünlü düşmesi olur: ağız/ağzı, alın/alnı, burun/burnu, boyun/boynu, gönül/gönlüm, oğul/oğlu gibi kelimelerde ikinci hecedeki dar ünlü düşer.
TDK'ye göre hayır, ikilemelerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmez. Örnek: ağız ağıza (ağız ağza değil), burun buruna (burun burna değil), omuz omuza (omuz omza değil).
TDK'ye göre hayır, içeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı gibi yer bildiren sözler ek aldıklarında sonlarındaki ünlüler düşmez. Doğru: içeride (içerde değil), burada (burda değil).
TDK'ye göre doğru yazım "burnu"dur. "burun" iki heceli bir kelimedir ve ünlüyle başlayan ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü (u) düşer.
TDK Yazım Kılavuzu'na göre doğru yazım "içeride"dir. "içeri" yer bildiren bir kelime olduğu için ek aldığında sondaki ünlü düşmez. Aynı kural ile bağlacı gibi başka yapılarda da geçerlidir.
Ünlü düşmesi ünlünün tamamen kaybolmasıdır (burun→burnu). Ünlü daralması ise geniş ünlünün dar ünlüye dönüşmesidir (başla-yor→başlıyor). İkisi farklı ses olaylarıdır.
Özet
TDK Yazım Kılavuzu'na göre ünlü düşmesi, iki heceli kelimelerin ünlüyle başlayan ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlünün düşmesi olayıdır. Bu kural ikilemelerde ve yer bildiren kelimelerde uygulanmaz.
- İki heceli kelimelerde ünlüyle başlayan ek alındığında dar ünlü düşer.
- İkilemelerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmez.
- İçeri, dışarı, ileri gibi yer bildiren kelimelerde ünlü düşmez.
- Ünlü düşmesi yazımda gösterilir.