TDK Yazım Kılavuzu'na göre ünsüz türemesi, Arapçadan Türkçeye geçen bazı kelimelerde görülen bir ses olayıdır. Bu kelimelerin özgün biçimlerinde sonda ikiz ünsüz bulunur, ancak Türkçede tek ünsüzle kullanılır. Ünlüyle başlayan ek veya yardımcı fiil aldıklarında sondaki ünsüz ikizleşir. Bu ses olayı, bitişik yazılan birleşik kelimelerde de görülebilir. Ünsüzlerin nitelikleri hakkında daha fazla bilgi edinebilirsiniz.
Temel Kural
Arapçadan dilimize giren ve özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunan kelimeler Türkçede tek ünsüzle kullanılır. Bu kelimeler ünlüyle başlayan ek veya yardımcı fiille kullanıldıklarında sondaki ünsüz ikizleşir:
hak (hakkı), his (hissi), ret (reddi), şer (şerri), tıp (tıbbı), zam (zammı), zan (zannı), af (affetmek), his (hissetmek) vb.
Ünsüz Türemesi Örnekleri Tablosu
| Kelime | Tek Başına | Ek Alınca | Değişim |
|---|---|---|---|
| hak | hak | hakkı | k → kk |
| his | his | hissi | s → ss |
| ret | ret | reddi | t → dd |
| af | af | affetmek | f → ff |
| zam | zam | zammı | m → mm |
| tıp | tıp | tıbbı | p → bb |
Mini Alıştırma
Aşağıdaki kelimelerin ünlüyle başlayan ek aldığında nasıl yazılacağını belirleyin:
- "hak" kelimesi "-ı" eki aldığında nasıl yazılır?
- "zam" kelimesi "-ı" eki aldığında nasıl yazılır?
- "af" kelimesi "etmek" yardımcı fiiliyle nasıl yazılır?
- "his" kelimesi "-i" eki aldığında nasıl yazılır?
- "ret" kelimesi "-i" eki aldığında nasıl yazılır?
Sıkça Sorulan Sorular
TDK'ye göre ünsüz türemesi, Arapçadan Türkçeye geçen ve özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunan kelimelerin ünlüyle başlayan ek veya yardımcı fiil aldıklarında sondaki ünsüzün ikizleşmesi olayıdır.
TDK Yazım Kılavuzu'na göre Arapçadan gelen hak, his, ret, şer, tıp, zam, zan, af gibi kelimelerde ünsüz türemesi görülür. Bu kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında: hakkı, hissi, reddi, şerri, tıbbı, zammı, zannı şeklinde yazılır.
TDK'ye göre Arapçadan gelen kelimeler yardımcı fiillerle kullanıldığında da ünsüz ikizleşir. Örnek: af + etmek = affetmek, his + etmek = hissetmek.
Bu kelimeler Arapçada özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunur. Türkçede tek ünsüzle kullanılır, ancak ünlüyle başlayan ek alındığında asıl biçimine dönerek ünsüz ikizleşir.
TDK'ye göre doğru yazım "hissetmek"tir. "his" kelimesi yardımcı fiil "etmek" ile birleştiğinde sondaki s ünsüzü ikizleşir: his + etmek = hissetmek. Üç s yazılmaz.
Tek başına kullanıldığında "ret" doğrudur. Ancak ünlüyle başlayan ek aldığında ünsüz yumuşaması ile birlikte ikizleşme olur: reddi, reddetmek.
Hayır, ünsüz türemesi yalnızca Arapçada özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunan kelimelerde görülür. Her Arapça kökenli kelimede bu olay gerçekleşmez.
Özet
TDK Yazım Kılavuzu'na göre ünsüz türemesi, Arapçadan Türkçeye geçen ve özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunan kelimelerin ünlüyle başlayan ek aldıklarında sondaki ünsüzün ikizleşmesi olayıdır. hak→hakkı, af→affetmek, his→hissetmek bu olayın en bilinen örnekleridir.
- Arapçadan gelen bazı kelimelerde özgün biçimde ikiz ünsüz vardır.
- Bu kelimeler Türkçede tek ünsüzle kullanılır.
- Ünlüyle başlayan ek alındığında sondaki ünsüz ikizleşir.
- Yardımcı fiillerle kullanıldığında da ünsüz ikizleşir.