Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak (ötümlü, tonlu) ünsüzler adı verilir:

b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere sert (ötümsüz, tonsuz) ünsüzler denir:

ç, f, h, k, p, s, ş, t

Kökeni Türkçe olan kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz. Ancak anlam farkını belirtmek üzere ad, od, sac gibi birkaç kelimenin yazılışında bu kurala uyulmaz:

ad (isim), at (binek hayvanı); od (ateş), ot (bitki); sac (yassı demir), saç (kıl).

Dilimizdeki hac, şad, yâd gibi birkaç örnek dışında, alıntı kelimelerin özgün biçimlerinin sonlarında bulunan yumuşak ünsüzler sertleşir:

kitap (<kitab), sebep (<sebeb); bant (<band), bent (<bend), cilt (<cild), etüt (<etüd), metot (<metod), standart (<standard); ahenk (<aheng), hevenk (<aveng), renk (<reng) vb.

Bu gibi alıntılar ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında kelime sonlarındaki sert ünsüzler yumuşar:

kitap / kitabı, sebep / sebebi; bant / bandı, bent / bendi, cilt / cildi, etüt / etüdü, metot / metodu, standart / standardı; ahenk / ahengi, hevenk / hevengi, renk / rengi vb.

Çok heceli kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında sonlarında bulunan p, ç, t, k ünsüzleri yumuşayarak b, c, d, ğ'ye dönüşür:

kelep / kelebi; ağaç / ağacı, kazanç / kazancı; geçit / geçidi, kanat / kanadı; başak / başağı, bıçak / bıçağı vb.

Ancak birden fazla heceli olduğu hâlde sonlarındaki ünsüzleri yumuşamayan kelimeler de vardır:

anıt / anıtı, bulut / bulutu, kanıt / kanıtı, ölçüt / ölçütü vb.

Tek heceli kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri ise iki ünlü arasında korunur:

ak / akı, at / atı, bük / bükü, ek / eki, et / eti, göç / göçü, ip / ipi, kaç / kaçıncı, kök / kökü, ok / oku, ot / otu, saç / saçı, sap / sapı, suç / suçu, süt / sütü vb.

Buna karşılık tek heceli olduğu hâlde sonlarındaki ünsüzleri yumuşayan kelimeler de vardır:

but / budu, dip / dibi, gök / göğü, kap / kabı, kurt / kurdu, uç / ucu, yurt / yurdu vb.

TDK'ye göre ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir. Türkçede 21 ünsüz bulunur: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

TDK Yazım Kılavuzu'na göre ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak (ötümlü, tonlu) ünsüzler denir: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.

TDK'ye göre ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere sert (ötümsüz, tonsuz) ünsüzler denir: ç, f, h, k, p, s, ş, t.

TDK'ye göre çok heceli kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında sonlarındaki p, ç, t, k ünsüzleri yumuşayarak b, c, d, ğ'ye dönüşür. Örnek: ağaç/ağacı, kitap/kitabı. Tek heceli kelimelerde genellikle yumuşama olmaz: at/atı, süt/sütü.

TDK Yazım Kılavuzu'na göre tek heceli kelimelerde genellikle yumuşama olmaz (at/atı, süt/sütü). Ayrıca bazı alıntı kelimelerde de yumuşama olmaz: ahlak/ahlakın, sepet/sepeti, tank/tankı.

TDK'ye göre çok heceli kelimelerde ünlü ile başlayan ek aldığında p→b, ç→c, t→d, k→ğ dönüşümü olur. Örnek: kitap→kitabı, ağaç→ağacı, kanat→kanadı, başak→başağı. Ünsüz türemesi de benzer bir ses olayıdır.

TDK'ye göre doğru yazım "kitabı"dır. "kitap" alıntı bir kelimedir ve ünlüyle başlayan ek aldığında alıntı kelimelerdeki yumuşama kuralı uygulanır: p→b.