Anlamı
1) birini çalıştırmasını bilmek; 2) birini kendi çıkarına alet etmek.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, bağlama göre iki farklı anlam taşır. Birincisi, birini verimli biçimde çalıştırmasını bilmek ve insan yönetiminde becerili olmak; ikincisi ise bir kimseyi kendi çıkarına alet etmek, ondan yararlanmak ve onu araç gibi kullanmaktır. Gündelik dilde ikinci anlam daha eleştirel ve sert duyulur. Çünkü burada ilişki karşılıklı değil, tek taraflı fayda üzerine kuruludur. Bir yönetici çalışanların gücünü doğru yönlendiriyorsa olumlu anlam söz konusu olabilir; ama birisi başkasını sadece menfaati için öne sürüyor, kandırıyor ya da işine yaradığı kadar yanında tutuyorsa olumsuz anlam ağır basar. Deyimin gücü, insan ilişkilerindeki niyeti açığa çıkarmasında yatar. Bu yüzden söylendiğinde dinleyen kişi hemen kullanım biçiminin adil mi çıkarcı mı olduğuna bakar. Söz, yetenek ile istismar arasındaki ince sınırı düşündürür. Bu da onu sosyal ilişkilerde dikkat çekici ve eleştirel bir ifade hâline getirir.
Örnek Cümleler
- İyi bir yönetici adam kullanmasını bilir, kimseyi de ezmeden işini yürütür.
- Herkesin yükünü ona bindirip kendisi kenara çekildi; buna adam kullanmak denir.
- Ustabaşı adam kullanmayı biliyordu; hangi işçiyi nereye vereceğini gözünden anlardı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Sözlükte iki karşılık verilir: birini çalıştırmasını bilmek ve kendi çıkarına alet etmek. İlki bir beceriyi, öteki bir davranışı adlandırır. Hangisinin kastedildiğini cümlenin gidişi ve söyleyenin tonu gösterir. Aynı cümle içinde ikisi birden geçmez.
Konuşma dilinde ikinci anlam ağır basar; söz çoğu zaman sitem ya da suçlama tonuyla, birinin istismar edildiğini belirtmek için söylenir. Olumlu anlam daha çok yöneticilik övgüsü olarak, iş hayatına dair cümlelerde geçer.
Aynı ifade bir yerde yöneticilik övgüsü, başka bir yerde ağır bir suçlama olabilir; hangisi olduğunu yalnızca konuşmanın gidişi belli eder. Bu yüzden yazılı metinde kullanılırken bağlamı açık bırakmamak gerekir.