Anlamı
1) uyuşturucu olarak afyon kullanmak; 2) mec. gerçeği göremeyecek kadar kendinde olmamak.
Detaylı Açıklama
Afyon yutmak deyimi, gerçek anlamda afyon kullanmayı anlatabilse de günlük dilde çok daha yaygın olarak mecaz anlamıyla, kişinin uyuşuk, sersem, dalgın ya da gerçeği fark edemeyecek kadar kendinde olmamasını anlatır. Bu kullanımda afyon, insanın zihnini ağırlaştıran, dikkatini körelten ve onu çevresine karşı yavaşlatan bir şeyin sembolü hâline gelir. Birine 'afyon yutmuş gibi' denildiğinde, onun olup biteni geç kavradığı, tepki vermekte zorlandığı ya da sanki zihni sislenmiş gibi davrandığı anlaşılır. Deyim çoğu zaman sabah mahmurluğu, aşırı yorgunluk, dikkatsizlik ya da isteksizlik hâllerinde kullanılır. İçinde hafif alay ve eleştiri de bulunabilir. Kişi yalnızca sakin değil, gerektiği kadar uyanık da değildir. Bu yüzden ifade, pasifliği ve algı yavaşlığını canlı biçimde aktarır. Halk dilinde özellikle durgunluk, dalgınlık ve tepki eksikliğini anlatmak için oldukça elverişlidir.
Örnek Cümleler
- Ağrılarını bastırmak için yıllarca afyon yutmuş, sonunda kendini bu alışkanlıktan kurtaramamış.
- Olup biteni bir türlü kavrayamadı; herkes ona afyon mu yuttun diye takıldı.
- Bütün gün yorgunluktan afyon yutmuş gibi dolaştı, kimseyi doğru dürüst duymadı.
Kökeni ve Hikayesi
'Afyon' sözcüğü Arapça āfyūn biçiminden gelir; olgunlaşmamış haşhaş kapsüllerinden sızan uyuşturucu maddenin adıdır.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Mecaz anlamıyla kullanılır. Kalıp çoğu kez benzetmeyle kurulur: afyon yutmuş gibi denir. Doğrudan biçim de mecazda geçer; afyon mu yuttun diye sorulur. Sözlükteki birinci anlam, yani madde kullanımı bugün seyrek duyulur.
Çoğu zaman hafif alaycı ya da eleştirel bir ton taşır; kişinin olması gerekenden fazla durgun olduğunu ima eder. Yakınlar arasında takılma, başkası için söylendiğinde sitem gibi duyulur.
Kişinin uyanık göründüğü hâlde tepkisiz kalması, deyimin en çok yakıştığı durumdur. Kalıp uykuyu değil, uyanıkken süren ağırlığı anlatır; uyuyan biri için kurulmaz. Ölçü de bu çelişkidir: göz açık, tepki yok.