Anlamı
1) davranışlarının yanlışlığını sezerek doğru yolu bulmak:
'O zaman her şey düzelir, erkeğin de aklı başına gelir.' -P. Safa. 2) ayılmak, kendine gelmek:
'Bir hastalık hâli olduğu anlaşılan bu ilk sersemlikten sonra yavaş yavaş aklı başına gelmektedir.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Aklı başına gelmek deyimi, bir kişinin daha önce yaptığı yanlışların farkına varıp doğru yolu görmesi, düşüncesini toparlaması veya bazen sersemlikten çıkıp kendine gelmesi anlamında kullanılır. Bağlama göre ahlaki bir uyanış, pratik bir toparlanma ya da fiziksel-ruhsal bir kendine geliş anlatabilir. Kişi önce dağınık, şaşkın, düşüncesiz veya yanlış bir durumdadır; sonra bir deneyim, uyarı ya da sarsıcı olay sonucunda durumu kavrar ve toparlanır. Deyim bu yüzden değişim anını anlatır. Günlük hayatta hatasını anlayan, savrulmayı bırakıp daha sağlıklı düşünmeye başlayan ya da kendine gelen kişiler için çok kullanılır. İçinde hem ders alma hem de toparlanma vardır. Söz, insanın her zaman aynı düzeyde bilinçte olmadığını; bazen yaşadığı şeylerin onu olgunlaştırdığını gösterir. Uyanışın, fark edişin ve yeniden dengeye gelişin dildeki en işlevli ifadelerinden biridir.
Örnek Cümleler
- Üçüncü kez borç batağına düşünce aklı başına geldi, kartlarını kesip attı.
- Doktorun raporunu görünce aklı başına geldi, sigarayı aynı gün bıraktı.
- Soğuk suyu yüzüne çarpınca aklı başına geldi, nerede olduğunu ancak o zaman anladı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
İki ayrı dönüşümü anlatır. Birincisi ahlaki bir uyanıştır; kişi yanlışını görür ve yolunu değiştirir. İkincisi bedensel bir toparlanmadır; sersemlikten çıkıp kendine gelir. Hangisi olduğunu cümlenin gelişi belli eder.
Hayır. Bayılan birinin kendine gelmesi ya da uykudan uyanıp toparlanması için de söylenir. Bu kullanımda ortada bir yanlış ve pişmanlık yoktur; yalnızca zihnin yeniden çalışmaya başlaması vardır.
Birinci anlamda sonuç iyiye doğrudur: kişi yanlışını görür ve yolunu düzeltir. İkinci anlamda ise bir değerlendirme yoktur; bayılan ya da sersemleyen biri kendine gelmiştir, o kadar. Birinci anlam «aklın başına gelir» biçiminde bir gözdağı olarak da kurulabilir.