Anlamı
bir afeti önlemek için işveren malını, işçi de canını feda eder.
Detaylı Açıklama
Ağanın malı çıkar, uşağın canı atasözü, bir afeti, zararı veya riski önleme sürecinde işverenin maddi kayıp verebildiğini; buna karşılık emeğiyle çalışan kişinin daha ağır bedeller, hatta can güvenliği riski taşıdığını anlatır. Bu söz, toplumsal sınıf farkına ve riskin eşit dağılmadığı gerçeğine dikkat çeker. Ağa malını kaybeder ama uşak canını ortaya koyar; yani bedeller aynı nitelikte değildir. Atasözü bu nedenle emek-sermaye ilişkisi, adalet ve fedakârlığın eşit dağılmaması üzerine düşündüren sert bir halk gözlemidir. Söylendiği yerde acı bir toplumsal gerçekçilik vardır. Halk bilgeliği burada emeğin taşıdığı yükün ağırlığını görür ve bunu açıkça dile getirir. Bu nedenle atasözü, emekçinin üstlendiği riskin görünmezleştirilmemesi gerektiğini hissettiren değerli bir sosyoekonomik yorumdur. Çalışanın bedelinin yalnız ücretle ölçülemeyeceğini akılda kalıcı biçimde anlatır.
Örnek Cümleler
- Yangın büyümesin diye patron deposundaki malı gözden çıkardı, işçiler de alevlerin arasına daldı; ağanın malı çıkar uşağın canı.
- Su baskınını durdurmak için ağa bütün tohumluğunu kum torbası yerine yığdı, işçiler de boğazlarına kadar suya girdi; ağanın malı çıkar uşağın canı.
- Sel gelirken ağanın samanlığı feda edildi, onu yıkmaya koşan işçiler de yaralandı; ağanın malı çıkar, uşağın canı.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Bedelin türünün taraf değiştirmesine dikkat çeker: biri mal verir, öteki can. Kaynak da malın ağaya, canın uşağa düştüğünü açıkça söyler. İki kayıp aynı cümlede anılınca aralarındaki eşitsizlik de görünür olur.
Çünkü emek ile sermaye arasındaki risk paylaşımının pratikte eşit olmadığını açık bir dille kabul eder. Söz bir çözüm önermez, olanı olduğu gibi kaydeder; acılığı da tam buradan gelir.
İş güvenliği, riskli iş kolları, kurumsal krizler ve bedelin farklı ağırlıklarla paylaşıldığı pek çok duruma uyarlanabilir. Sahada çalışanla karar verenin riski aynı olmadığında söz hemen akla gelir.