Anlamı
armağan alan, armağanı verenin isteğini yerine getirmemeye çekinir ve mutlaka yapmaya çalışır.
Detaylı Açıklama
Ağız yer, yüz utanır atasözü, birinden yiyecek, armağan ya da çıkar kabul eden kişinin daha sonra ona karşı mahcup olacağını ve isteğini geri çevirmekte zorlanacağını anlatır. Yapı olarak 'ağız yemese, yüz utanmaz' sözüyle aynı düşünceyi taşır; burada daha doğrudan bir sebep-sonuç ilişkisi kurulur. Ağız yemiştir, yani fayda sağlanmıştır; bu yüzden yüz utanır, yani kişi kendini borçlu hisseder. Atasözü, ikramın bazen yalnız cömertlik olmadığını, ilişkide görünmez bir yük oluşturabildiğini hatırlatır. Günlük hayatta özellikle çıkar ilişkilerinde, hediye kabulünde, hatır beklentisinde ve tarafsız kalmanın zorlaştığı durumlarda çok yerindedir. Söz, insanın psikolojik bağımlılığını çok yalın biçimde anlatır. Bir nimetin ardından gelen mahcubiyet, karar özgürlüğünü etkileyebilir. Bu yüzden atasözü hem ahlaki hem pratik bir uyarı taşır: alınan her şeyin görünmeyen bir karşılığı olabilir. Menfaatin insanı nasıl bağlayabildiğini kısa ve etkili biçimde özetleyen bir halk sözüdür.
Örnek Cümleler
- Kahvesini hep o ödedi; sıra ricaya gelince kimse itiraz edemedi; ağız yer, yüz utanır.
- Hastanede yardımını gördüğü doktora sonradan hiçbir konuda hayır diyemedi; ağız yer, yüz utanır.
- Ağız yer yüz utanır; onu akşam yemeklerine çağırıyorsunuz, ricalarını nasıl reddedeceksiniz?
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü alınan küçük bir menfaatin bile insanı psikolojik olarak bağlayabileceğini ve karar verirken özgürlüğünü daralttığını hatırlatır. Uyarı, hediyeyi alma anına yöneliktir. Küçük ikram bile bu bağı kurmaya yeter.
Yarar sağlama ile bunun doğurduğu mahcubiyet arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kurar. Yiyen ağızdır ama utanan yüzdür; sözün gücü bu ayrımdan doğar. İki organ arasındaki bu bölünme sözü akılda kalıcı kılar.
Bir ricanın geri çevrilmesi gerektiği anlarda çok uygun düşer; kişi vermek istemez ama daha önce aldığı şey aklına gelir. Uyarı, alan taraf için geçerlidir. Söz çoğu kez iş işten geçtikten sonra hatırlanır.